Ảo vọng ăn chay - Nông nghiệp là thứ giết chết các dòng sông và hủy hoại đất đai

Dry Mekong river

Một con kênh cạn trong vùng Đồng bằng Sông Cửu Long
Bản thân việc phát quang và cày bừa cơ giới đã gây hủy hoại, nhưng một vấn đề nữa là sự nhiễm mặn gây ra bởi việc tưới nước. Muối hòa tan có trong tất cả nước tưới. Trong khi hấp thụ nước, rễ cây lọc ra lượng muối dư thừa, bởi vì quá nhiều muối sẽ giết chết cây. Vấn đề là ở chỗ lượng muối đó bắt đầu tích tụ lại trong đất, và sự tích tụ đó cuối cùng đạt đến mức gây nhiễm độc cho cây. Ở những vùng nhiều mưa, lượng mưa đủ để hòa tan muối và đẩy chúng xuống tầng đất sâu hơn nơi rễ không với tới. Dĩ nhiên, ở những vùng đó, bản thân việc tưới nước có lẽ là không cần thiết. Chính những vùng khô hạn hơn sẽ cần tưới nước và rồi không có đủ mưa để rửa trôi lượng muối đi.

Vấn đề này trở nên tồi tệ hơn khi mực nước ngầm dâng lên do việc tưới nước "mà nếu không được rút đi một cách tự nhiên hay nhân tạo, sẽ chảy dồn vào các vùng trũng." Sẽ cần nhiều năm — thậm chí nhiều thế hệ — nhưng cuối cùng mực nước ngầm sẽ dâng lên gần đến bề mặt và bị bay hơi đi. Giờ đây, khi nước ngầm bay hơi từ bề mặt đất, nó kéo thêm nước từ sâu dưới mặt đất lên để tiếp tục bay hơi. Và tất cả những hoạt động bay hơi đó cũng để lại lượng muối hòa tan trong nước. Hãy hình dung một ngày nắng nóng, khi mà làn da của bạn trở nên hơi dinh dính do muối từ mồ hôi bay hơi khỏi da. Nó là cùng một quá trình. Những người nông dân tuyệt vọng trong lịch sử hàng ngàn năm đã cố gắng cứu mảnh đất của họ bằng cách tưới nhiều hơn để rửa trôi muối đi, nhưng điều đó chỉ làm mực nước ngầm dâng lên cao hơn.

Nhiều nền văn minh đã sụp đổ khi điều đó xảy ra với mảnh đất của họ, và quá trình này đang diễn ra tại những vùng trồng ngũ cốc lớn trên khắp thế giới.

~ ~ ~ ~ ~ ~

Trong trường hợp bạn cần được thuyết phục thêm, tôi có trước mặt tôi một danh sách các loài chim. Chim chèo Swainson là một loại chim nhỏ (13 - 15 cm) với giọng hót rất to. Nó sục cái mỏ của nó vào trong lá rụng, làm phẳng những chiếc lá để tìm sâu bọ. "Tình trạng khi mới nở," Phòng Thí nghiệm Nghiên cứu chim Cornell viết, "bất lực và trần trụi." Chim đớp ruồi Acadian có thể bay tại chỗ hoặc giật lùi. Chim nhạn biển đen với bộ lông bóng tuyệt đẹp vào mùa sinh sản và bản tính thuần khiết của nó sống theo từng đàn lên tới hàng vạn con — thử tưởng tượng bầu trời tối lại với hai hay ba vạn con chim. Con vịt lặn vai buồm đực phát ra những tiếng kêu ngọt ngào khi tán tỉnh, và con cái, như nhiều con chim mái khác, tự nhổ lông của mình để lót ổ.

Tôi sẽ không kéo dài thêm nữa. Danh sách các loài chim là một danh sách bị nguyền rủa. Nó trải dài từ đây đến tận địa ngục. Và bất cứ loài chim nào sống phụ thuộc vào dòng sông sẽ tìm thấy tên của chúng viết ở đó.

Bởi vì tôi cũng có một danh sách các dòng sống, những dòng sông thậm chí tôi chưa bao giờ nghe tới, đang bị hủy diệt để lấy nước tưới. Chúng đang bị nắn dòng và bị rút cạn để cho mùa màng như lúa mì, gạo và bông, và cả các quá trình công nghiệp như thủy điện và nhuộm màu. "70% tất cả nước từ các dòng sông và nước ngầm dưới đất đang được dùng để tưới những cánh đồng nơi trồng ra một phần ba lương thực của thế giới," Fred Pearce viết trong cuốn When the Rivers Run Dry (Khi Các Dòng Sông Cạn Khô), một cuốn sách sẽ làm tan vỡ trái tim bạn. Tại "Ai Cập,
Mexico, Pakistan, Úc và trên khắp vùng Trung Á, 90% hoặc hơn nữa nước lấy từ môi trường được dùng để tưới cho nông nghiệp."

Các vụ mùa từ cuộc Cách mạng Xanh mang lại nhiều ngũ cốc hơn trên mỗi hecta, nhưng để làm vậy, chúng dùng nhiều nước hơn. Nước phải đến từ đâu đó, và điều đó nghĩa là thêm nhiều đập, nhiều giếng, nhiều dòng sông bị nắn dòng — và nhiều đất bị nhiễm mặn. Chúng ta không chỉ đang sử dụng nước không tái tạo — nước từ các tầng nước ngầm rất sâu hầu như không được nạp lại, hoặc cực kỳ chậm nếu có — mà "các dự án ban đầu phủ xanh hoang mạc giờ đang tạo ra hoang mạc." Trên cả thế giới, 10 triệu hecta đất nông nghiệp bị mất đi mỗi năm vì nhiễm mặn.

Lấy Pakistan làm ví dụ. Dòng sông Indus cung cấp nước tưới cho 90% mùa màng của Pakistan. (Nhớ rằng rất ít ngũ cốc được dùng để nuôi gia súc ở châu Á và châu Phi — Chương sau sẽ nói về chủ đề này kỹ hơn.) 40 ngàn hecta mỗi năm bị mất đi vì nhiễm mặn. Đến giờ, 10% tổng số đất nông nghiệp của Pakistan đã bị mất. 20% khác bị ngập úng, và 25% nữa hầu như không trồng trọt được gì. Karachi là thành phố có dân số phát triển nhanh nhất thế giới. Dân số ở đây đang bùng nổ do những người tị nạn môi trường đổ về.

Tại một số vùng của tỉnh Sindh, hơn một nửa đất đai không còn trồng được.

Dòng sống Indus, một trong những nơi khởi nguồn của nền văn minh, bây giờ cạn kiệt ở vài trăm dặm cuối cùng. Đồng bằng sông Indus — và bạn có thể tùy ý thay thế sông Mississippi, Ganges, Ebro, Hoàng Hà, hay Volta vào đây — từng là một vùng đất đầy sinh vật với hàng chuỗi đầm lầy nối tiếp nhau, chứa đầy cá, chim, và các loài khác. Nhưng cuộc tiến quân ra biển đang xảy ra theo chiều ngược lại. Không còn lượng phù sa mà dòng sông từng mang lại, vùng đồng bằng bị xói mòn. Không còn rào cản phù sa ở cửa sông, biển đang lấn dần vào. 250 ngàn hecta rừng ngập mặn giờ đã chết, chìm sâu dưới đại dương.

Hay xem Ấn Độ. Hai phần ba mùa màng của Ấn Độ phụ thuộc vào nguồn nước ngầm. Các giếng ở vùng phía bắc Gujarat từng có lúc đầy nước ở độ sâu 10 mét. Bây giờ cả những giếng sâu 400 mét cũng cạn khô. Người dân đang phải rời bỏ nhiều vùng ở Tamil Nadu và Gujarat. Khi những mùa nước lũ từ các dòng sông mất đi, đầu tiên là biến thành hoang mạc và rồi biến thành chuyện cổ tích, một dòng lũ mới thay thế chúng: dòng lũ những người từ vùng nông thôn đổ vào các khu nhà ổ chuột trong thành phố.

Lúa, lúa mì, ngô — những giống ngũ cốc ngắn ngày mà những người ăn chay muốn cả thế giới ăn — chúng uống cạn cả dòng sông. Các quốc gia phụ thuộc vào những vụ mùa sử dụng công nghệ cách mạng xanh có tỷ lệ nước dùng lớn gấp nhiều lần châu Âu. Trên mỗi đầu người, "Pakistan tiêu thụ nước nhiều gấp 5 lần trên mỗi đầu người so với Ireland, Ai Cập gấp 5 lần Vương quốc Anh, và Mexico gấp 5 lần so với Đan Mạch." Tưới nước cho nông nghiệp không "chỉ" hủy hoại các khu rừng ngập nước và hệ thống sinh thái ven biển. Khi mực nước ngầm hạ xuống, bất cứ cây nào còn sót lại sẽ chết khát vì rễ của chúng không với được tới nước. Tất cả những gì còn sót lại là cát bụi. Và cát bụi đó tập hợp lại thành bão cát, lan rộng, ví dụ, từ những cánh đồng lúa mì của Trung Quốc ra khắp châu Á, "làm nghẹt các lá phổi ở Bắc Kinh, đóng cửa trường học ở Hàn Quốc, phủ bụi lên xe hơi ở Nhật Bản, và rơi theo mưa xuống các dãy núi và bờ biển phía tây Canada." Dòng sông Hoàng Hà bắt đầu từ các cao nguyên ở Tây Tạng, tại một vùng được gọi là "vùng đất của ngàn hồ nước." Hơn một nửa những cái hồ đó giờ chỉ còn là ký ức. Chúng đã biến mất vào các cánh đồng lúa mì và gạo ở bên dưới. Ngân hàng Thế giới cảnh báo về "hậu quả thảm khốc" nếu Trung Quốc không còn khả năng nuôi sống người dân của họ. Các dòng sông cũng đang cảnh báo chúng ta, mặc dù chúng không biết nói tiếng Anh. Trong tổng số 37 ngàn km sông lớn của Trung Quốc, 80% không còn thích hợp để cá sinh sống. Nếu Trái Đất có thể viết một bản báo cáo, nó sẽ chứa hai từ: tám mươi phần trăm.

Hãy để nhiên liệu hóa thạch để cho phân bón và vận chuyển sang một bên. Nếu bạn sống ở Burlington, Vermont hay Santa Cruz, California, và bạn ăn cơm gạo — cơm gạo lứt mà người ăn chay ở đâu cũng ăn — thì đây là những thứ bạn đang ăn: cá chết và chim chết từ một dòng sông đang chết. Cần từ 250 đến 650 lít nước để trồng được một kg gạo. Giả vờ như gạo của bạn được trồng ở Bắc Mỹ. Hãy hình dung Texas hay California.
Đó là những đồng cỏ khô ngắn ngày. Hay lẽ ra nên là vậy. Bây giờ hình dung lúa gạo, với màu xanh màu mỡ của vùng nhiệt đới — và ngập đến tận cổ trong nước. Chỗ nước đó ở đâu ra? Bây giờ thay từ "nơi sinh sống" cho "nước": Đó là những gì xảy ra với những con cá nhái mũi dài, những con cò, con thằn lằn và cá choi choi. Có cái chết trên đĩa của bạn, cái chết của cả hệ sinh thái, nhưng nó xảy ra ở ngoài xa, xa kia, trong một thế giới mà chúng ta sẽ không bao giờ biết đến.

Một số những dự án ấy tồi tệ hơn những cái khác: lúa mì ở rìa Sa mạc Gobi (1500 lít nước/kg); lúa gạo ở Sindh (3000 - 7500 lít/kg); bò sữa quy mô lớn ở Sa mạc Sonora (6000 - 12.000 lít nước cho một lít sữa). Tony Allen, một chuyên gia về nước, gọi đó là "sự mất trí." Và nó đúng là như vậy. Nhưng những dự án tốt và xấu chỉ khác nhau về mức độ chứ không phải về bản chất. Xây đập ngăn các dòng sông giết chết chúng. Và tất nhiên, rút cạn chúng cũng vậy. Nước tưới cho nông nghiệp chắc chắn sẽ tạo ra sự nhiễm mặn: như một đạo quân xâm lược, những người làm nông làm nhiễm mặn đất. Cho đến khi tất cả những gì còn sót lại là đường nhựa và sa mạc, những biến thể của cái chủ đề mang tên "nền văn minh".

~ ~ ~ ~ ~ ~

Dòng sông Logone ở Cameroon lấy nước của nó từ rừng nhiệt đới ẩm Congo. Dòng sông và vùng đồng bằng ngập nước của nó từng là nguồn sống chính của các thợ săn và người đánh cá, nuôi dưỡng một hệ thống động vật hoang dã cho cả thiên nhiên kỷ. Người Fulani, tộc người du mục lớn nhất trên thế giới, đã sống ở vùng này hàng thế kỷ nay. Thế rồi một công ty lúa gạo cùng cái đập nước của họ đến. Kế hoạch là dùng nước để tưới cho đồng lúa. Một cái đập và 60 dặm bờ sông kè đá, thế là vùng đồng bằng ngập nước và hệ sinh thái với bao loài động vật của nó bị hủy diệt.

Bạn có thể tóm gọn cả cuốn sách của tôi vào hai câu sau đây.

"Những đồng cỏ lâu năm màu mỡ chết đi, khiến đàn gia súc 20.000 con phải rời đi nơi khác. Lượng cá đánh bắt được giảm 90%."

Nông nghiệp quét sạch mọi thứ trên đường đi của nó, kể cả con người. Do đây là châu Phi, họ có lẽ đã sống dựa vào mô hình này — gia súc trên đồng cỏ, cá từ sông, động vật gắn chặt với hệ thống đa canh lâu năm — trong 4 triệu năm nay.

Chúng ta có thể kết thúc bằng ba câu tiếp theo.
Trong khi đó, những con voi và sư tử trong Công viên Quốc gia Waza, một trong những nơi ẩn náu cuối cùng của chúng ở vùng Trung Phi và Tây Phi, chạy trốn vì những chỗ uống nước của chúng cạn khô ... Với cả vùng đồng bằng ngập nước bị khủng hoảng, con người sống ở đó tranh giành nước và đất đai. Nhiều người bỏ xứ đi sống ở các thành phố xa xôi.
Quá trình này đã lặp lại trong 10.000 năm nay. Những người cuối cùng biết sống một cách bền vững — biết cách hòa nhập với môi trường sống của đồng cỏ và dòng sông — đang bị đuổi đi bởi những người làm nông nghiệp, bị biến mất vào một thế giới thù địch nơi mà, giống như các loài động vật, họ chắc chắn sẽ chết.

Chúng ta đều là những người ấy, bởi vì suy cho cùng, không ai trong số chúng ta có thể sống thiếu đồng cỏ và dòng sông, biển cả và rừng. Tiền, đặc biệt là tiền tích tụ thành sự giàu có, có thể làm mua cho chúng ta một chút thời gian. Nhưng cái kim đã sắp về số không rồi. Chúng ta không còn đất màu, không còn nước, không còn các loài vật, và không còn chỗ trong bầu khí quyển cho lượng carbon mà chúng ta không thể ngừng đốt.

~ ~ ~ ~ ~ ~

Rồi còn dòng sông Mississippi. Hãy bỏ qua sông Indus và Logone đi — nói thật, hầu hết chúng ta ở Hoa Kỳ không thể chỉ ra chúng trên bản đồ. Nhưng dòng sông Mississippi chảy qua trái tim của lục địa này, và theo nhiều cách, chảy qua trái tim của cuốn sách này nữa. Chỉ còn 2% các dòng sông và vùng ngập nước ở Hoa Kỳ là còn chảy tự do. Ít hơn một nửa số vùng ngập nước ban đầu còn sót lại. Dọc sông Mississippi và các nhánh của nó, chỉ 20% các khu rừng đất trũng còn lại, và bị cắt đứt khỏi dòng sông bởi các con đê, chúng chắc chắn sẽ chết dần. Cùng với danh sách tử thần của động vật: vịt vai buồm, cá sấu Mỹ (mang con nó xuống nước trong mồm của nó), rùa biển đồi mồi, gấu đen Louisiana, cá cổ ngư vùng Vịnh. Bạn không cần phải nghe phần còn lại.

Cái bạn cần nghe là dòng sông đã bị hủy hoại cho nông nghiệp. Để trồng ngũ cốc ở những vùng với mùa hè nóng, khô cần nhiều nước. Không phải nước sống, chỉ là nước. Một dòng sông thực sự tràn bờ. Những vùng đất ngập nước hưởng thụ phù sa và độ ẩm, rồi từ từ giải phóng nước trở lại cho dòng sông. Nhưng những người làm nông nghiệp muốn đất. Họ lấy nó từ các khu rừng, đồng cỏ và đầm lầy, và họ không muốn nó bị ngập nước. Và một khi lương thực trở thành hàng hóa, nó phải được chở đi từ nơi nó được đào lên theo nghĩa đen từ đất màu của những đồng cỏ đã chết, đến các trung tâm dân cư dọc bờ biển từ Portland, Oregon đến Portland, Maine, và khắp cả thế giới. Thế là dòng sông trở thành dòng nước, giam cầm trong những kênh đào bằng bê tông đủ sâu để cho những cái xà lan chở đầy dầu mỏ và khí đốt dùng làm nhiên liệu cho tất cả những thứ đó, và cho những cái xà lan chở hàng tấn ngũ cốc ngắn ngày sẽ trở thành bánh mì trên bàn của bạn hàng ngày. Những cái kênh đào ngăn dòng nước ngọt không cho nó tràn ngập các khu rừng ngập nước và đầm lầy — và chỗ trống đó được thay thế bởi nước mặn. Việc đào sâu đủ cho tàu thuyền qua lại cũng làm gia tăng tốc độ nước mặn đi vào các đầm lầy và rừng ngập nước. Lượng muối, dĩ nhiên, sẽ giết chết chúng.

Trong khi đó tuyết tan và mưa lớn làm tăng lượng nước và tốc độ dòng chảy trong các kênh đào. Không có các vùng đất ngập nước để hấp thụ lượng dư thừa, sức mạnh của dòng chảy cứ tăng lên mãi cho đến khi những trận lũ lụt không thể tránh khỏi trở thành thảm họa. Ted Williams viết, "Biện pháp phòng tránh lũ lụt duy nhất từng có hiệu quả là các vùng đất ngập nước."

Khi cuối cùng dòng nước xổ tung ra Vịnh Mexico, nó mang một gánh nặng đầy chất dinh dưỡng — nitơ tiết ra từ các cánh đồng và phân động vật trong các nhà máy chăn nuôi — vượt quá ngưỡng mà một hệ sinh thái cân bằng có thể hấp thụ. Lượng nitơ dư thừa khiến tảo phát triển theo cấp số nhân. Khi tảo chết đi, vi khuẩn bước tiếp lên bàn ăn. Giờ đây, có rất nhiều vi khuẩn, và chúng cần ôxy. Chúng cần nhiều đến mức không cái gì khác có thể sống ở đó. Những thứ có thể bơi đủ nhanh đã rời khỏi đó. Những thứ không làm được vậy, chết đi. Có một vùng chết ở cửa sông Mississippi to bằng cả bang New Jersey.

Việc bón phân bằng nitơ tổng hợp dẫn đến nitơ bị tiết xuống sông ngòi bởi vì những thứ phân bón vô cơ đó phá hủy hoạt động sinh học — sự sống — trong đất. Bón phân bằng phân hữu cơ là không chấp nhận được đối với những người ăn chay vì đạo đức, những người coi việc thuần hóa gia súc là "sự bóc lột", và cả đối với những người ăn chay vì môi trường, những người nghĩ rằng tất cả đất đai có thể trồng trọt được cần được dùng để trồng ngũ cốc ngắn ngày. Sa mạc trên đất và vùng chết trên biển là điểm cuối của một nền nông nghiệp trồng cây ngắn ngày mà không có động vật.. Vâng, các nông trang trong vùng châu thổ sông Mississippi có thể dùng phân bón hạn chế hơn. Làm ơn, hãy dùng nó hạn chế hơn. Có lẽ chúng ta sẽ có thể có một vùng chết chỉ to bằng bang Rhode Island thôi. Nhưng có phải đó là tất cả những gì bạn muốn tranh đấu để có?

Bởi vì đây là thế giới mà tôi muốn có.
Trước khi công binh Hoa Kỳ "cải tiến" dòng sông, như họ vẫn thích nói vậy, không có bờ đê đá nào để dòng sông
Mississippi phá tung ra. Nó không dìm chết hay phá hủy nhà cửa của những người dân Mỹ sống hai bên bờ và họ chỉ đơn giản di chuyển những cái lều của họ khi nó hít vào một cách chậm rãi. Ở trên vùng đất cao, họ đợi đến khi dòng sông chầm chậm bò và thấm qua một tấm thảm phong phú của các hòn đảo đầy cây xanh, đồng lúa dại, rừng tràm, đồng cỏ, ao hồ và thảo nguyên — rải ra các hạt giống, tái tạo đất đai với lớp phù sa dịu dàng của nó.

Cùng với những lần hít vào hàng năm này là những động vật sinh sống ở vùng ngập nước — những con cá trâu miệng to và miệng nhỏ cùng hàng đàn những con khác, tràn ngập các khúc sông khô hạn, len lỏi qua những rừng cây và đồng cỏ ngập nước, rải trứng khắp nơi. Những con cá hồi sẽ béo núc bằng các sinh vật phù du, và đến mùa hè, những ngón tay của dòng sông đang rút dần sẽ lùa chúng trở lại, để lại lớp bùn mênh mông để nuôi dưỡng những con chim di cư. Những con rái cá chén đẫy cá; những con báo đi tuần trong các đồng cỏ cao ngập đầu; những con sói săn lũ hải ly trong các khu rừng trũng. Vào mùa xuân và mùa thu, những con vịt trời, ngỗng trời và các con chim nước di cư khác bơi dọc ngang trên khắp dòng sông Mississippi, nghỉ ngơi và tự vỗ béo trong các khu rừng ngập nước mênh mông được tái tạo bởi dòng sông không bị giam cầm.
Và bên cạnh dòng sông là một đồng cỏ nuôi dưỡng bò rừng, linh dương, sói xám và chồn chân đen. Và con người nữa. Chúng ta cũng từng sống ở đó, không phải trên nó, mà là bên trong nó. Chúng ta có một lựa chọn, và nó không phải là lựa chọn giữa sự sống và cái chết. Đó là lựa chọn giữa kẻ săn mồi hay kẻ hủy diệt, giữa thực phẩm mà chúng ta sống giữa chúng hay thực phẩm mà chúng ta áp đặt trên khắp thế giới.

~ ~ ~ ~ ~ ~

Hệ thống lưu trú Klamath được sử dụng bởi 80% số chim nước di cư dọc đường bay Thái Bình Dương. Hồ Klamath có số đại bàng trắng lớn nhất trên lục địa Hoa Kỳ. Dòng sông Klamath đã có thời là hệ thống sông có sản lượng cá hồi lớn thứ ba ở Bắc Mỹ. Lượng cá hồi di cư giờ đã giảm hơn 90%. Tình hình tệ đến mức một số loài được coi là có nguy cơ tuyệt chủng.

Cá hồi được coi là một loài then chốt.
Một loài then chốt là một loài có ảnh hưởng lên môi trường vượt xa tỷ lệ cá thể của nó trong môi trường ấy. Một loài như vậy đóng vai trò trong hệ sinh thái giống như vai trò của viên gạch tại đỉnh một vòm cửa. Trong khi viên gạch đó chịu lực ít nhất trong số các viên gạch tạo nên cái vòm, cái vòm đó sẽ đổ sụp nếu không có nó. Tương tự như vậy, một hệ sinh thái có thể có những thay đổi rất lớn nếu một loài then chốt bị mất đi, mặc dù loài đó chỉ là một phần nhỏ của hệ sinh thái nếu tính theo tỷ lệ cân nặng hay sản lượng vật chất tạo ra.
Trong trường hợp cá hồi ở vùng tây bắc, chúng mang một lượng chất dinh dưỡng rất lớn từ đại dương đến cho các cư dân khác của dòng sông mỗi khi chúng di cư ngược dòng vào mùa sinh sản. Chúng nuôi dưỡng gấu, rái cá, chim ưng, đại bàng. Hàng tấn nitơ chứa trong cơ thể của chúng và được phân bổ trong khắp cộng đồng sinh vật ven sông khi những loài đó ăn, tiêu hóa và thải ra. Thông qua chu trình dinh dưỡng này, những con cá nuôi dưỡng các loài cây, và điều này quan trọng bởi vì cây cối là cực kỳ quan trọng đối với sự sống của dòng sông. Cây cung cấp bóng mát, giữ cho dòng sông đủ mát để các sinh vật dưới nước sống. Cây trữ nước từ các cơn mưa mùa xuân và tuyết tan, và rồi giải phóng nước ra từ từ khi đất khô dần khi mùa hè đến. Điều này giữ mực nước đủ cao để cung cấp ôxy cho cá. Cá nuôi dưỡng cây, cây bảo vệ cá. Giữa cá và cây là cả một dàn cung bậc sự sống từ các động vật giáp xác cực nhỏ cho đến chim đại bàng, và bên dưới tất cả chúng là đất đai.

Bên cạnh sông Klamath là cả một chuỗi trang trại dài. Bất chấp việc vùng này chỉ được nhận 300 mm mưa mỗi năm — dòng sông nhường lại nước của nó cho các trang trại. Do Dự án Thủy lợi Klamath, hầu hết nước từ lưu vực sông ở Oregon đã bị chặn lại và chuyển sang cho mục đích thủy lợi. Năm 2002, mực nước xuống thấp đến nỗi khoảng từ 34.000 đến 68.000 con cá chết. Chúng ngắc ngoải, vật vã và cuối cùng chết vì ngạt thở. Cơ thể chúng trương phềnh và thối rữa, và tôi được kể lại rằng mùi hôi thối là không thể tả được. Điều đó được thực hiện vì các sản phẩm nông nghiệp — khoai tây, ngũ cốc, hành tây — và vì gia súc.

Hai tháng sau, tôi ngồi trong cuộc họp tại hội nghị của các nhà hoạt động. Chúng tôi đều cấp tiến, công chính và chúng tôi tranh luận ầm ĩ về chủ đề thực phẩm. Hội nghị chỉ phục vụ đồ ăn chay, nhưng ngày càng nhiều người trong số chúng tôi thấy như vậy không đủ. Liệu có chỗ cho sự lựa chọn không? Không, bởi vì những con vật vô tội không đáng phải chết. Trong khi đó, trong bếp, có cả một ngăn đầy xà lách trong tủ lạnh. Nó được trồng ở đâu? Ai biết được, chỉ biết là ở xa, xa lắm. Có lẽ là vùng Central Valley của California, nơi mà các loài chim nước trên Sông Sacramento từng có nhiều đến nỗi chúng che kín cả mặt trời. Nhưng dòng sông và các vùng ngập nước của nó đã bị chảy máu đến chết để phục vụ cho nông nghiệp, để trồng xà lách, cà chua, atisô: những thực phẩm chay, không bạo lực, và về cơ bản là bền vững hơn thực phẩm từ động vật. Hay đó là quan điểm của các đồng chí của tôi.

Và trên giá bếp là ba túi khoai tây với dòng chữ "Sản phẩm của Oregon." Không một dòng sông vô tội nào chết vì miếng ăn của tôi, tôi muốn thốt ra. Nhưng tôi đã hơn 30 tuổi rồi nên thay vào đó tôi chỉ hít một hơi thật sâu. Không chỉ là những gì chết trên đĩa của bạn, tôi cố giải thích, có những câu hỏi lớn hơn nhiều mà bạn phải hỏi. Không ai muốn hỏi chúng.

Nhưng đây là cuốn sách của tôi, vậy nên tôi sẽ hỏi chúng ở đây. Cái gì có thể nuôi dưỡng con người với 300 mm mưa mỗi năm? Mở rộng câu hỏi đó ra với mệnh đề: mà không hủy hoại một môi trường dễ bị hủy hoại như vậy? Một môi trường dễ bị hủy hoại với một dòng sông chảy xuyên qua đó? Tại sao lại phải bỏ công ngăn dòng và hủy hoại một dòng sông, một dòng sông dày đặc sự màu mỡ và thực phẩm, và rồi bỏ công sức trồng nên hành tây, cỏ linh lăng và lúa mì, trong khi bạn có thể chỉ cần ngồi chơi và đợi những con cá đến, năm này qua năm khác, từ giờ cho đến mãi mãi về sau? Điều đó có phải điên rồ không? Hay chỉ có tôi nghĩ vậy? Gia súc hay các loài động vật nhai lại lớn khác như hươu cao cổ có thể sống bằng cỏ bản địa, mặc dù với con số ít hơn nhiều so với con số mà cỏ linh lăng luôn khát nước có thể nuôi. Bất cứ cố gắng trồng cây ngắn ngày nào, dù để lấy thức ăn gia súc hay lấy thực phẩm ăn chay như lúa mì và đậu tương, sẽ hủy hoại mảnh đất này. Để lâu thì nó sẽ hủy hoại hầu hết mọi mảnh đất, nhưng bạn sẽ thấy kết cục nhanh hơn trong một môi trường khô cằn.

Những người ăn chay vì đạo đức tin tưởng — và họ tin với tất cả trái tim và tâm trí thánh thiện của họ — rằng đó là lựa chọn giữa sự sống và cái chết. Nhưng đó không phải là lựa chọn mà tự nhiên đưa ra cho bất kỳ ai trong chúng ta. Tất cả chúng ta — từ cây táo, cá hồi, giun đất, đến chim nhạn biển — đều là kẻ săn mồi và rồi là con mồi. Sự sống hay cái chết? không phải là câu hỏi sẽ cứu vớt chúng ta.

Nhưng câu hỏi này có thể: cái gì mọc lên ở nơi bạn sống? Hãy hỏi nó, và bạn sẽ thấy. Để trả lời, bạn sẽ phải biết rõ nơi bạn sống. Và nếu thực phẩm của bạn, sự sinh tồn của bạn, phụ thuộc vào vùng đất bắt đầu từ trái tim đang đập của bạn và vươn rộng ra đến khoảng cách đôi chân bạn có thể đi trong một ngày, bạn sẽ phải học để biết về các dòng sông, khu rừng, đất đai và mưa. Derrick Jensen viết:
Nếu trải nghiệm của bạn ... là thực phẩm đến từ siêu thị (và nước uống đến từ vòi nước), từ hệ thống kinh tế, từ hệ thống xã hội mà chúng ta gọi là nền văn minh, thì bạn sẽ trả lại vào đó bằng cuộc đời mình.... Nếu trải nghiệm của bạn ... là thực phẩm và nước uống đến từ mảnh đất của bạn ... thì bạn sẽ hứa và giữ lời hứa đối với mảnh đất ấy để đổi lấy cái thực phẩm ấy.... Bạn sẽ có trách nhiệm với cộng đồng mang lại thực phẩm và nước uống cho bạn. Bạn sẽ bảo vệ cộng đồng ấy đến khi chết mới thôi.
"Cái gì mọc lên ở nơi bạn sống?" nghĩa là cái gì có thể mọc, nên mọc và ai nên trồng nó? Và đối với tất cả chúng ta, nó có nghĩa: ai đang hủy hoại mảnh đất bạn sống? Các chính quyền tham nhũng hay độc tài? Một tên độc tài chính trị? Một hệ thống kinh tế thái nhân cách biến các hội đồng quản trị công ty thành những "con người" về mặt pháp lý không có trách nhiệm với bất cứ cái gì ngoại trừ lợi nhuận của các cổ đông? Các công ty khai thác than hay gỗ? Bộ ba ngành công nghiệp dầu mỏ, xe hơi và xây dựng đang trải nhựa con đường đến địa ngục theo nghĩa đen? Ngân hàng Thế giới? Hay đơn giản là có quá nhiều người để có thể được nuôi sống một cách bền vững từ mảnh đất của bạn? Hơn một trăm quốc gia phụ thuộc vào ngũ cốc từ Canada và Hoa Kỳ, và lượng ngũ cốc đó chiếm 60% tất cả lượng xuất khẩu. Đồng thời, Massachusetts nhập khẩu 85% thực phẩm của họ. Lần cuối cùng Massachusetts tự chủ về lương thực, chỉ có một nửa số người so với bây giờ — và đến 90% rừng đã bị phá. Vậy nên chúng ta có một vấn đề ở đây. Bởi vì có quá nhiều người để mảnh đất ấy — hay để bất cứ mảnh đất nào — có thể nuôi dưỡng, chúng ta thường phải đối mặt với lựa chọn của Hobson: Liệu chúng ta nên trồng hết mức có thể tại nơi chúng ta ở và phá hủy mảnh đất chúng ta sống, hay là chúng ta nhập khẩu, và phá hủy đất đai ở một chỗ khác?

Vậy, câu hỏi "Cái gì mọc lên ở nơi bạn sống?" trở thành "Tại sao chúng ta có quá nhiều người như vậy?" Nó dẫn đến câu hỏi ai kiểm soát cơ thể phụ nữ. Những người trong số chúng ta thực sự là phụ nữ? Hay là phụ nữ chỉ là một tài nguyên khác cho đàn ông sử dụng, trong công cuộc tìm kiếm bất tận để chứng tỏ cái nam tính độc hại của họ, và để nhân giống ra binh lính mới cho trạng thái chiến tranh liên tục của nền văn minh này? Nam tính và chiến tranh — chống lại con người, chống lại hành tinh này — cùng với nhau đã tạo ra cỗ máy chuyển động vĩnh viễn của sự thống trị và hủy diệt đất đai và quyền con người. Chúng ta sẽ cần dừng cả hai thứ lại để cứu hành tinh này. Đấy là lý do tại sao chủ nghĩa quân phiệt là một vấn đề nữ quyền, tại sao hãm hiếp là một vấn đề môi trường, tại sao hủy hoại môi trường là một vấn đề hòa bình.

Tất cả những cái đó là những nhánh cây khổng lồ từ cùng một gốc rễ của sự vật chất hóa con người, biến con người thành đồ vật. Mưa, dòng sông, đồng cỏ — chúng có phải là những thành viên của cộng đồng của bạn hay không? Bạn có sống cùng với thực phẩm của bạn không, hay là mảnh đất sống này chỉ là một thứ đồ được sử dụng cho đến khi nó trở thành cát bụi? Liệu những đồng loại của bạn ở các nước khác có cùng tham gia vào dự án chung của sự chăm sóc và kết nối, hay họ là những cỗ máy lao động để lắp ráp điện thoại cho bạn, và sẽ cần bao nhiêu binh lính để giữ cho họ tiếp tục lắp ráp? Nếu bạn là đàn ông, có phải phụ nữ tồn tại chỉ để nấu ăn và sinh con cho bạn? Nếu bạn là phụ nữ, bạn sẽ nghĩ gì? Và đối với tất cả chúng ta, hành tinh này đang chết dưới ách thống trị của nền văn minh này: sẽ phải đến mức nào để chúng ta đứng lên chống lại?

Cái gì mọc lên ở nơi bạn sống? Một câu hỏi nhỏ có thể cứu cả thế giới.

Lierre Keith
The Vegetarian Myth
Dịch bởi Sott
Share:

Ảo vọng ăn chay - Nông nghiệp là thứ tàn hại nhất mà con người làm với hành tinh này

Salt bleaches cracked earth near a farm in Al-Islah, Iraq
© Julia Harte / National Geographic
Đất nhiễm mặn nứt nẻ gần một trang trại ở Iraq, vùng đất từng được gọi là Mảnh Trăng lưỡi liềm Màu mỡ, nơi khởi nguồn của nông nghiệp 8000 năm trước đây.
Bắt đầu với một mảnh đất — một khu rừng, một đồng cỏ, một đầm lầy. Ở trạng thái nguyên thủy của nó, mảnh đất được che phủ bởi vô số loại cây, làm việc nhịp nhàng với vi sinh vật — vi khuẩn, nấm, men — và với động vật từ côn trùng cho đến động vật có vú. Cây cối là những cỗ máy sản xuất, biến ánh sáng mặt trời thành chất hữu cơ, tạo ra cả bầu khí quyển giàu ôxy cho chúng ta thở và lớp đất màu mà trên đó chúng ta sống. Đây gọi là một hệ thống đa canh lâu năm. Lâu năm bởi vì hầu hết các cây sống trong nhiều năm, cô lập carbon trong cơ thể cellulose của chúng, tạo ra những bộ rễ khổng lồ dài hàng dặm dưới lòng đất. Đa canh bởi vì có rất nhiều loại cây, tất cả đều hợp tác, cạnh tranh, đóng góp; tất cả đều có một chỗ đứng thích hợp với một chức năng cần thiết. Đa canh lâu năm là cách mà thiên nhiên bảo vệ và phát triển lớn đất màu, cách mà sự sống đã tự thiết lập để tạo ra nhiều hơn nữa.

Còn đây là nông nghiệp: bạn lấy một mảnh đất và bạn xóa sạch tất cả mọi sinh vật sống khỏi đó, cho đến tận các con vi khuẩn. Rồi bạn trồng trên đó một số rất nhỏ những loài cho con người sử dụng, thường là những cánh đồng vô tận chỉ với một loại cây duy nhất như ngô, đậu tương, lúa mì. Động vật trên đó bị giết hại, thường là đến tuyệt chủng. Chúng đơn giản là không có chỗ nào để chạy trốn. Có khoảng từ 60 triệu đến 100 triệu con bò rừng ở Hoa Kỳ vào năm 1491. Bây giờ còn 350.000 con, và chỉ 12.000 đến 15.000 trong số đó là thuần chủng, nghĩa là không bị lai giống với gia súc đã thuần hóa. Mảnh đất này từng có từ 425.000 đến một triệu con chó sói; giờ chỉ còn 10.000 con. Một số loài chim sống dưới đất bị xóa sổ trước khi chúng thậm chí được đặt tên (ý tôi là tên châu Âu; tôi chắc chắn rằng các bộ tộc thổ dân có tên cho chúng). Đồng cỏ Bắc Mỹ bị giảm xuống còn 2% kích thước ban đầu của nó, và lớp đất màu, từng có lúc dày 3,7 mét, bây giờ chỉ còn đo được bằng cm.

Nông nghiệp dựa trên độc canh cây ngắn hạn, hoàn toàn ngược lại với các hệ thống đa canh lâu năm, và nó làm ngược với những gì thiên nhiên làm: nó hủy hoại lớp đất màu. "Sự suy thoái của đất là kết quả không thể tránh khỏi mà nông nghiệp làm với môi trường," Steven Stoll viết. Hay như cách Tom Paulison diễn đạt, "Hành tinh này đang bị lột da." Nông nghiệp là một thảm họa không bao giờ để cho đất có cơ hội phục hồi. Và để giữ đất trống cần nỗ lực rất lớn. Bởi vì sự sống muốn được sống. Những cái cây cố gắng làm nên một khu rừng, những thảm cỏ muốn làm nên một đồng cỏ, và những hồ nước muốn được phủ bởi cây thủy sinh. Bỏ mặc đất trống tại New England, và bạn sẽ nhận được cây thương lục và bụi cây mâm xôi, rồi đến cây sơn và cây bu lô, rồi đến cây phong, sồi và thông. Trong năm năm, đất sẽ được phủ kín bởi các cây non; sau mười năm, chúng sẽ quá lớn để có thể cưa bằng cưa tay. Đấy là Trái Đất tự bảo vệ mình, che phủ cơ thể của nó bằng tấm áo giáp cây xanh.

Nhưng tấm giáp ấy không đủ dày, không đủ khi những kẻ tấn công là con người. Nông nghiệp giống chiến tranh hơn bất cứ cái gì khác, một cuộc tấn công tổng lực lên những quá trình cho phép sự sống tồn tại. Daniel Hillel giải thích,
với bản chất của nó, [nông nghiệp] là một sự xâm lược và do đó nó phá vỡ môi trường khi nó thay thế hệ sinh thái tự nhiên với một hệ sinh thái nhân tạo ... Từ khoảnh khắc người nông dân đánh dấu mảnh đất của anh ta ... anh ta về cơ bản đã tuyên chiến với những gì hiện có trong môi trường ấy. Mong muốn trồng một loại cây nào đó ... người nông dân giờ đây phải coi tất cả các giống sinh vật bản địa là cỏ dại độc hại hoặc sâu bệnh, phải bị diệt trừ bằng mọi cách có thể. Tuy nhiên, trong một môi trường không khép kín, các loài hoang dã tiếp tục cố gắng khôi phục lại lãnh địa bị đánh cắp của chúng, vậy nên cuộc chiến của người nông dân không bao giờ thắng lợi hoàn toàn.
Nông nghiệp là một cuộc truy quét đến tận bờ biển diễn ra vòng quanh quả địa cầu. Những vùng đất duy nhất còn lại là những nơi mà người làm nông nghiệp không thể sử dụng: quá lạnh, quá nóng, quá dốc, quá khô.

Và nông nghiệp không hẳn là một cuộc chiến tranh bởi vì các khu rừng, đầm lầy, những cơn mưa, mảnh đất màu, không khí, không thể đánh lại. Nông nghiệp thực sự giống một cuộc diệt chủng hơn: quét sạch những sinh vật bản địa để những kẻ xâm lược có thể chiếm lấy đất. Nó là một quá trình diệt chủng sinh học. "Trong lịch sử nền văn minh con người ... lưỡi cày tàn phá nhiều hơn thanh kiếm rất nhiều." Nó không hề hòa bình. Nó cũng không bền vững. Và mỗi miếng thức ăn từ đó đều thấm đẫm sự chết chóc.

~ ~ ~ ~ ~ ~

Khi còn ở trường học, tôi học một khóa học mang tên "Chính trị trong Nạn đói trên Thế giới." Khi đó tôi đã ăn thuần chay được bốn năm và rất thành thạo về các giải pháp cho nạn đói trên thế giới. Hoặc là tôi nghĩ vậy. Hóa ra tôi chẳng biết cái quái gì cả. Ông giáo sư, một nhà nông học, người cũng tự nuôi cừu, đưa ra một tuyên bố khiến tôi lạnh xương sống.

"Từ khoảnh khắc bạn cắm lưỡi cày xuống đất, bạn làm thoái hóa nó."

Tôi nhìn tất cả những thứ đó đổ xuống như một hàng domino, toàn bộ loài người. Chúng ta quá đông, quá đông đến hàng tỷ, để có thể dùng bất cứ thứ gì khác ngoài nông nghiệp để nuôi sống chúng ta. Con số con người buộc chúng ta phải phụ thuộc vào việc quét sạch đất đai và chỉ dùng nó cho giống loài chúng ta. Nhưng quá trình ấy đang hủy hoại lớp đất màu. Không có đất màu, sẽ không có thực phẩm, không có sự sống. Nếu điều ông ta nói là đúng, điểm kết thúc cuối cùng sẽ là nạn đói hàng loạt.

"Cày xới đất đai khiến nó bị phơi ra nắng, mưa và gió," ông giải thích. Và nếu những lời ấy còn chưa rõ, ông có hình ảnh.

Ví dụ, ông có những bức ảnh của vùng Mesopotamia, "vùng đất giữa những con sông", nơi bây giờ được gọi là Iraq. Bạn có thể đã nhìn thấy các bức ảnh ấy — mặc dù có lẽ là từ con mắt của những phóng viên chiến trường đi cùng binh lính Mỹ, chứ không phải các nhà nông học tìm cách đưa sa mạc trở lại với sự sống. Những con sông nhắc đến ở trên là sông Tigris và Euphrates. Vùng đất ấy từng được đặt tên là Vùng Trăng Lưỡi liềm Màu mỡ, nhưng bây giờ không có ai đầu óc sáng suốt còn gọi nó với cái tên ấy.
Những khoảng đất trống rộng lớn, khô cằn, hàm lượng muối cao được đan xen bởi tàn tích của các kênh đào thủy lợi cổ xưa. Ngày xưa, đây là những cánh đồng đầy trái ngọt ... Tình trạng tồi tệ hiện nay ... có nguyên nhân phần lớn là do sự khai thác kéo dài trong môi trường dễ bị tổn thương này bởi hàng thế hệ những người cắt, đốt rừng, những người chăn gia súc, nông dân trồng trọt, tưới tiêu.... Các thành phố một thời thịnh vượng của vùng Mesopotamia bây giờ là những trang sách câm lặng tạo bởi những gì còn sót lại của một nền văn minh đã sống và chết đi rồi bị chôn vùi ở đây.
Nền văn minh Thung lũng Sông Indus gặp phải số phận tương tự. Ấn Độ, Pakistan, Úc, Nga, Hoa Kỳ, tiểu vùng Sahara ở Châu Phi, Trung và Nam Mỹ, Ai Cập, Canada — nếu đất nông nghiệp của họ chưa biến thành những vùng đất sét nhiễm mặn, nứt nẻ dưới ánh nắng mặt trời thì rồi chúng cũng sẽ bị như vậy theo thời gian. Vùng Địa Trung Hải chẳng hạn từng là một vùng rừng rậm. Đã từng có những cây tuyết tùng tại Lebanon, chứ không phải chỉ là bóng ma của chúng trên lá cờ. "Những ngọn đồi của Israel, Lebanon, Hy Lạp, Đảo Síp, Crete, Ý, Sicily, Tunisia và miền đông Tây Ban Nha" đều dày đặc cây cối và lớp đất màu dày cả mét. Khi bị tước bỏ lớp cây bảo vệ, đất màu bị cuốn trôi xuống biển. Tất cả những gì còn lại bây giờ là những bụi cây lúp xúp bám vào đá khô, khô cằn dưới nắng mặt trời.

Thành phố Utica là một ví dụ về quy mô của sự phá hủy. Utica từng là một cảng biển ở cửa Sông Bagradas. Nhưng đất từ các ngọn đồi bị cuốn ra biển bởi dòng sông bồi đắp dày lên cho đến khi Utica không còn là cảng biển nữa. Thành phố bị bỏ hoang giờ đây nằm cách bờ biển 7 km, vùi sâu dưới 10 mét bùn. "Số phận của Utica," David Hillel viết, "là ví dụ điển hình về những gì đã xảy đến với các thành phố tuyệt vời khác được thành lập bởi người La Mã tại Bắc Phi."

Ở Lebanon (và rồi Hy Lạp, rồi đến Ý) câu chuyện của nền văn minh nằm phơi trần trên những ngọn đồi đá. Nông nghiệp, hệ thống phân cấp, phá rừng, mất đất màu, quân sự hóa và chủ nghĩa đế quốc trở thành một vòng lặp phản hồi ngày càng tăng dần mà kết thúc là sự sụp đổ của một hệ sinh thái mà có nhiều khả năng không thể phục hồi cho đến sau kỷ nguyên băng hà tiếp theo. Lebanon là quê hương của người Phoenician, những người lái buôn trên biển hàng đầu của Địa Trung Hải. Đất nông nghiệp của họ bị bao quanh bởi núi, trên đó cây tuyết tùng mọc. Gỗ tuyết tùng dùng làm vật liệu xây dựng rất tốt, và đặc biệt là cho đóng tàu, do nó có tính kháng mục ruỗng tự nhiên. Phòng trường hợp bạn nghĩ rằng Maxxam và Plum Creek phát minh ra việc đốn sạch rừng cây, người Phoenician đã làm vậy với mảnh đất của họ. Mesopotamia và Ai Cập không có cây nên họ sẵn lòng mua. Sách Các Vua trong Kinh Thánh mô tả Vua Solomon gửi hàng ngàn người làm công sang giúp đốn và trở cây gỗ tuyết tùng về Jerusalem, nơi nó được cần để xây đền thờ và cung điện. Những tòa nhà như vậy là một phần của nền văn minh nông nghiệp, cùng hệ thống phân cấp với vua chúa và tầng lớp giáo sĩ.

Tiếp theo, dân số bùng nổ khiến họ tìm cách làm nông nghiệp trên vùng đất dốc, dẫn đến việc đất màu bị cuốn trôi ra biển không thể tránh khỏi. Điều này dẫn đến giai đoạn cuối cùng của nông nghiệp: chủ nghĩa đế quốc. Người Phoenician chiếm làm thuộc địa các vùng Bắc Phi, Sardinia, Sicily, và Tây Ban Nha. Các thuộc địa này cung cấp thực phẩm bằng cách khai thác lớp đất màu của chính họ, để đổi lấy sản phẩm công nghiệp của những người Phoenician (chủ yếu là đồ thủy tinh và sản phẩm nhuộm).

Cuối cùng, sức mạnh của người Phoenician suy giảm và người Hy Lạp chiếm lấy vị trí của họ. Đến lượt họ, người Hy Lạp phá hủy đất đai của chính họ, biến "vùng đất từng được che phủ bởi cây cối dày đặc thành một vùng đá trơ." Họ phá rừng làm nông nghiệp và để lấy củi đun cho các quá trình công nghiệp như làm gốm, gạch và luyện kim. Họ cũng sử dụng gỗ để làm ra xe đẩy, xe ngựa và dĩ nhiên, tàu cho việc buôn bán và những cuộc viễn chinh không thể tránh khỏi. Người Hy Lạp cũng đốt rừng của họ để lấy đất cho các đồng cỏ nuôi gia súc, rồi họ phá hủy những đồng cỏ đó thông qua việc chăn thả quá tải. Hillel trích dẫn từ trường ca Iliad: "Những dòng suối khoét sâu nhiều triền đồi, rồi lao thẳng ra biển đen từ các đỉnh núi với một tiếng gầm lớn, và những cánh đồng cày cấy của con người bị hủy hoại." Chiến tranh là cú đánh cuối cùng lên mảnh đất, do những người lính trong các cuộc chiến liên miên của vùng này chủ ý chặt hạ cây cối của những tộc người bị đánh bại. Khi lớp đất màu mất đi, không còn gì để cây mọc nữa.

Đất màu tích tụ tại các cửa sông, cửa biển, cuối cùng tạo ra đầm lầy. Đầm lầy khuyến khích muỗi phát triển và muỗi cung cấp đường lây truyền cho một sinh vật thông minh mới, kẻ tìm thấy nơi phát triển rất tốt trong tế bào máu của con người. Sốt rét là căn bệnh của nền văn minh, một trong số rất nhiều. Richard Manning viết, "Đốn quang rừng nhiệt đới, đầu tiên là ở Châu Phi, và sau đó là ở các vùng khác tạo ra chính cái điều kiện thuận lợi cho muỗi phát triển. Do vậy, sốt rét là một căn bệnh của nông nghiệp." Mỗi năm, từ 700.000 đến 2,7 triệu người chết vì sốt rét. Mỗi phút, nó giết hại hai người Châu Phi.

Rồi đến La Mã và quá trình ấy lại lặp lại: đất đai bị đốn quang cho nông nghiệp và công nghiệp, đất màu bị cuốn trôi, sông ngòi ùn tắc ở cửa sông, những con suối cạn khô ở đầu nguồn. Steven Stoll giải thích, "Đất màu lưu giữ hầu hết lượng nước có trong bất kỳ hệ sinh thái nào. Không có bể lưu trữ này, nước ẩm sẽ tìm đến dòng suối ở gần nhất; đất đai trở nên khô cằn; khí hậu biến đổi." Trong khi đó, ở phía hạ lưu dòng nước, phù sa tạo ra thêm những khu đầm lầy để muỗi sinh sôi và hủy hoại các cảng biển tại Ostia, Paestum, và Ravenna. Những khu đất, được gọi là hoang mạc nông nghiệp, về cơ bản là những cánh đồng đã biến thành hoang mạc, bị để trống và phó mặc. Tất cả đều được thực hiện bởi công lao động nhọc nhằn và đau đớn của những người nô lệ.
Sự ngược đãi thiên nhiên của người La Mã được tiến hành không chỉ trong vùng đất của họ. Tất cả mọi nơi mà họ xâm chiếm được, họ lặp lại cùng một quá trình. Phát quang rừng rậm, cũng như việc trồng trọt, chăn nuôi vượt quá khả năng của đất, được tiến hành rộng khắp để thỏa mãn những đòi hỏi không bao giờ dừng lại của một trung tâm quyền lực quá cỡ.
Bạn có thể thay tên La Mã bằng tên của bất cứ trung tâm quyền lực quá cỡ nào và những mô tả trên về ảnh hưởng của cỗ máy nông nghiệp đều đúng — về mặt môi trường, kinh tế và xã hội — nó đã lan khắp cả quả địa cầu.

Bắc Mỹ từng được che phủ bởi những cánh rừng rậm đến nỗi một con sóc về lý thuyết có thể đi từ Maine đến Texas mà không chạm chân xuống đất. Tại những nơi mưa ít hơn, đồng cỏ thế chỗ, và cỏ mọc rễ nối liền rễ cho suốt hai ngàn dặm. Có những dòng sông dâng lên theo mùa, phủ lên đất bằng dòng nước hoang sơ, êm dịu đầy phù sa, và rồi các vùng đất ngập nước giải phóng nước ra như một hơi thở dài, chậm rãi.

Như tôi đã nói, 99,8% đồng cỏ nguyên thủy giờ đây đã biến mất. Illinois từng được quấn quanh bởi 9 triệu hecta đồng cỏ, điểm xuyết bởi rừng cây và thảo nguyên. Tại Nebraska, 98% đồng cỏ nguyên thủy cũng đã biến mất. Không còn chỗ nào cho những con trâu rừng gặm cỏ. Chỉ còn mỗi ngô, lúa mì và đậu tương. Có lẽ những động vật duy nhất thoát khỏi cuộc diệt chủng của những người làm nông nghiệp là các con vật nhỏ như chuột và thỏ, và hàng tỷ trong số chúng vẫn đang bị giết hại bởi máy móc thu hái mỗi năm. Trừ phi tự bạn đi ra thu hoạch với một lưỡi liềm, đừng quên tính chúng vào con số chết chóc cho bữa ăn chay của bạn. Chúng đáng được tính và chúng đã chết cho bữa chiều của bạn, cùng với tất cả những loài đã giảm xuống dưới mức khả thi để duy trì về mặt di truyền. "Bạn có thể nhìn thẳng vào mắt một con bò mà không cảm thấy tội lỗi," một quảng cáo cho món bánh mì kẹp thịt giả làm từ đậu tương tuyên bố. Thế còn một con trâu rừng thì sao? Ít nhất 5% số cá thể của một loài cần sống sót để đảm bảo sự đa dạng nếu muốn duy trì loài đó một cách lâu dài, và bây giờ, ít hơn 1% những con trâu rừng còn sót lại.

Thay vào đó, bây giờ chúng ta có nông nghiệp. Indiana từng là mảnh đất với hơn 800.000 hecta đồng cỏ và rừng. Khoảng 400 hecta rải rác đây đó là tất cả những gì còn sót lại. Cũng từng có hàng ngàn hecta rừng ngập nước với cây tupelo gum và cây cỏ bần. Cây cỏ bần thuộc họ gỗ đỏ nhưng không ai quan tâm bảo vệ chúng. Cây tupelo gum rất quan trọng cho những động vật sống phụ thuộc vào nó như gà tây, gấu, hươu, cáo, sóc và nhiều loại chim. Chúng có thể sống lâu hơn 5000 năm. Có một vài vạt nhỏ từng sống từ trước khi Columbus đến xứ này. Thật là ngoan cường. Cây Tupelo Gum vô địch quốc gia cao 32 mét, với bộ rễ phủ rộng 18 mét và chu vi thân cây 8 mét.

Hầu hết các loại cây chết ngạt khi ngập nước. Rễ của chúng cần ôxy. Nhưng tupelo gum và cỏ bần mọc ra những nhánh xốp trên mực nước, những nhánh đó hấp thụ ôxy từ không khí cũng giống như bạn và tôi. "Thực sự có sự hô hấp diễn ra," Richard Hines, một nhà nghiên cứu sinh vật hoang dã tại Khu Bảo tồn Động vật Hoang dã Quốc gia nói.

Có thể bạn không coi cây cối và cỏ là những loài đáng để tâm cho lắm. Có thể bạn không nghĩ chúng là những sinh vật có tâm linh và có thể cảm nhận đau đớn. Nhưng chúng cần thiết cho những sinh vật khiến trái tim và lương tâm của bạn rung động. Quy mô của những gì đã xảy ra trên lục địa này — trên hành tinh này — khó mà có thể được thấu hiểu, đặc biệt là khi cái tri thức ấy không mang lại điều gì khác hơn là sự đau buồn cho bất cứ ai vẫn còn hơi thở. Và để đi xa hơn nữa, để đặt dấu hỏi về chính bản chất của nông nghiệp là điều gần như không thể. Chúng ta sống trong một xã hội nông nghiệp. Nó có cảm giác như là đặt dấu hỏi về không khí, hay về chúa trời, hay về sự tiến bộ, hay sự sống còn của con người, nói chung và nói riêng. Chúng ta thậm chí không biết phải đặt câu hỏi gì. Hầu hết chúng ta sống trong vùng ngoại ô của một thành phố nào đó, những vùng đất từ lâu đã bị phá tan nát bởi lưỡi cưa và lưỡi cày, và phủ lên bởi lớp nhựa asphalt. Chúng ta biết điều các cuốn sách nói — những cuốn sách đầy trắc ẩn, cảm động — với những mô tả về các trại chăn nuôi tập trung như địa ngục và những tính toán so sánh giữa thịt và ngũ cốc. Chúng ta không biết về những con nhạn biển đen hay những con chim chích Swainson hay những con vịt trời. Chúng ta không biết tí gì về những sinh vật đang chết đi để cho chúng ta được ăn.

Chúng ta không biết nông nghiệp là gì bởi vì chưa có ai từng nói cho chúng ta biết và chúng ta không thể tự thấy bằng mắt mình. Chúng ta không thể nhìn thấy bởi vì sự hủy diệt triệt để đến mức chúng ta không biết thế giới lẽ ra có thể trông như thế nào. Tôi đã từng lái xe xuyên qua Indiana bốn lần mà không hề biết rằng nơi đó từng là rừng rậm và đầm lầy. Ai có thể nhìn vào Indiana và nghĩ đến đầm lầy? Chỉ đến khi đọc cuốn "The Girl of The Limberlost" (Em bé gái vùng Limberlost) của Gene Stratton-Porter — một cuốn chuyện trẻ con về một em bé gái sử dụng kiến thức về đầm lầy của em để kiếm tiền trả tiền học — thì tôi mới biết. Đầm lầy Limberlost trong chuyện rộng 5300 hecta, được bao quanh bởi 4900 hecta đất rừng ngập nước nữa. Khu bảo tàng Limberlost có 10.000 khách đến thăm mỗi năm, và hai phần ba trong số họ muốn thăm khu đầm lầy. Becky Smith, người phụ trách bảo tàng, phải nói với mỗi người trong số họ, "Đầm lầy không còn tồn tại nữa."

Đất màu, các giống loài, các dòng sông. Đó là sự chết chóc trong thực phẩm của bạn. Nông nghiệp là một loài ăn thịt: cái nó ăn là các hệ sinh thái, và nó nuốt chửng tất cả.

~ ~ ~ ~ ~ ~

Liệu có thể khác được không? Sự hủy hoại đó có phải là bản chất của nông nghiệp hay chỉ là cách chúng ta làm nông nghiệp? Về khía cạnh này, có phải nông nghiệp cũng tương tự như chăn thả gia súc? Tích hợp động vật một cách phù hợp vào hệ thống đa canh lâu năm sẽ làm gia tăng sự màu mỡ của đất — thật vậy, chúng cần thiết cho các vùng rừng, rừng ngập nước, thảo nguyên, cũng như đồng cỏ. Nhưng quá nhiều động vật hay loại động vật không đúng sẽ làm thoái hóa đất, đôi khi đến độ hoang mạc hóa. Như đã được thảo luận ở trên, loài hươu đuôi trắng đang phá hủy vùng rừng phía đông bắc bởi vì không có đủ thú săn mồi. Không có chó sói và sư tử núi, giờ đây có nhiều hươu hơn là vào năm 1491. Mật độ chăn thả gia súc quá cao đang làm thoái hóa đất đai trên khắp thế giới. Nhưng đó không phải là bản chất của động vật ăn cỏ; sự hủy hoại đến từ cách làm, từ cách làm không tốt.

Tôi tin rằng trồng ngũ cốc là một hành vi không thể biện minh được. Nó đòi hỏi sự hủy diệt của toàn bộ hệ sinh thái — tất cả mọi sinh vật phải bị quét sạch khỏi cả vùng đất. Nó phá hủy đất màu bởi vì đất bị trơ ra — và nó phải bị làm trơ ra để có thể trồng được các loại ngũ cốc ngắn ngày. Ở những vùng không có đủ mưa, nông nghiệp đòi hỏi phải được tưới. Việc này hút cạn các dòng sông và làm đất đai bị muối hóa. Nó cũng đòi hỏi công sức lao động không bao giờ chấm dứt để đổi lại dinh dưỡng kém cỏi. Và nó tàn phá các nền văn hóa của con người, để lại chế độ nô lệ, phân lớp giai cấp, quân sự hóa, dân số phát triển quá độ, chủ nghĩa đế quốc và một Chúa Trời đầy giận dữ.

Đã có ai từng trồng được cây ngắn ngày đơn canh mà tránh được sự phá hủy này chưa? Liệu nông nghiệp có thể bền vững được không?

Wes Jackson viết:
Hầu hết các nền văn hóa Bắc Âu và Nhật Bản có những trang trại được duy trì một cách có vẻ bền vững. Nhưng khi chúng ta nhìn vào các trường hợp thành công, chúng ta phát hiện rằng nhiều yếu tố phức tạp tồn tại, bao gồm cả lượng mưa, bản chất của hệ thống canh tác, tính chất của đất, và bản chất của nền văn hóa. Tất cả những thứ đó kết hợp theo những cách độc đáo để hỗ trợ tích cực một nền nông nghiệp bền vững. Ngay cả như vậy, cả vùng Bắc Âu lẫn Nhật Bản đều còn lâu mới tự lực được về lương thực. Và con số người hay số nền văn hóa áp dụng một nền nông nghiệp bền vững... còn rất nhỏ. Việc gợi ý rằng giải pháp cho vấn đề nông nghiệp hiện nay chỉ đơn giản là làm theo tấm gương của những người có nhận thức về bảo vệ môi trường xung quanh chúng ta cũng gần giống như gợi ý rằng nếu nhiều người hơn nữa cư xử đúng mực thì chúng ta sẽ không cần cảnh sát hay quân đội nữa. Thực tế là cả cảnh sát lẫn quân đội đều đang tồn tại và cả hai đều là dấu hiệu của những vết rạn nứt bên trong nền văn minh của chúng ta.... Nhưng có phải vì vậy mà chúng ta nên dừng việc tìm kiếm những cách để khiến họ không còn cần thiết nữa? Có phải chúng ta không nên cố gắng tạo ra một nền nông nghiệp khiến cho tấm gương của những người có nhận thức tốt về bảo vệ môi trường trong nền nông nghiệp truyền thống không còn cần thiết nữa?
Hai phần ba diện tích đất đai trên Trái Đất không phù hợp để trồng cây ngắn vụ, dù là theo cách phá hoại môi trường hay không. Nó đơn giản là quá nhiều nước, quá ít nước, quá nóng, quá lạnh hay quá dốc ngay cả để nghĩ đến việc thử. Nhưng ở những nơi nông nghiệp có thể được thực hiện, để đạt được sự bền vững về đất màu, lượng mưa phải điều hòa và rơi xuống tương đối đều đặn trong suốt những tháng ấm áp. Khí hậu cũng phải ôn hòa — quá nóng hay quá ẩm ướt sẽ khiến hoạt động sinh học phân hủy các vật liệu hữu cơ quá nhanh, khiến lớp đất màu trở nên quá mỏng để thực hiện nông nghiệp (như rừng nhiệt đới ẩm chẳng hạn). Nếu khí hậu quá lạnh thì không có đủ hoạt động sinh học để phân hủy các vật liệu hữu cơ (như Greenland chẳng hạn). Những điều kiện thích hợp chỉ tồn tại ở một vài địa điểm trên Trái Đất. Jackson kể đến Bắc Âu và Nhật Bản. Lưu ý rằng danh sách đó không bao gồm những vựa ngũ cốc chính của thế giới như vùng trung tây Hoa Kỳ. Mùa hè ở đó quá nóng, mưa quá ít và các cơn bão quá mạnh.

Ngoài yếu tố khí hậu và địa điểm còn có phương pháp canh tác. Để đạt đến sự bền vững về đất màu, các cánh đồng phải được luân chuyển từ trồng độc canh ngắn ngày sang thành đồng cỏ - sang chăn nuôi kết hợp với trồng đa canh lâu năm — và rồi lại quay về trồng độc canh ngắn ngày. Những cây ngắn ngày phá hủy đất màu; gia súc và cây lâu năm phục hồi nó trở lại. Nếu bạn cực kỳ may mắn, sự phá hủy và phục hồi tương đối bằng nhau. Nhưng không có cách nào làm vậy nếu không có động vật nuôi. Một nền nông nghiệp toàn thực vật, trích lời của Mark Purdy, là một "hoang mạc về sinh thái."

Bill Mollison viết rằng thiên nhiên tạo ra đất màu với tốc độ khoảng 2 - 4 tấn/hecta một năm, nhưng với việc cày xới, chúng ta phá đi 40 - 500 tấn/ha một năm. Kịch bản tồi tệ nhất là lũ lụt hay gió mạnh có thể phá hủy lượng đất màu tích tụ trong 2000 năm chỉ sau một mùa.

Thế còn những hệ thống canh tác không cày xới? Chúng có hiệu quả làm chậm sự mất mát đất màu. Nhưng để dọn quang một khoảnh đất, cái cày được thay thế bằng thuốc diệt cỏ. Liệu tôi có thực sự phải đưa ra lập luận chứng tỏ rằng phun thuốc độc trên khắp cả lục địa là một ý tưởng rất tồi tệ không?

Vậy nhắc lại, đây là một hệ thống nông nghiệp không dùng đến động vật, cái chế độ ăn được cho là hỗ trợ sự sống và chính đáng về đạo đức. Đầu tiên, cướp một khoảnh đất từ ai đó, bởi vì lịch sử của nông nghiệp là lịch sử của chủ nghĩa đế quốc. Tiếp đó, ủi hoặc đốt đi tất cả sự sống trên đó: cây cối, đồng cỏ, đầm lầy. Đấy là bao gồm tất cả các sinh vật lớn cũng như nhỏ: bò rừng, chó sói xám, rắn đen. Một số rất nhỏ những loài như chuột, châu chấu có thể trụ lại, nhưng các loài động vật khác đều phải cuốn gói. Bây giờ gieo trồng các vụ mùa độc canh của bạn. Đám ngũ cốc và đậu của bạn lúc đầu sẽ ổn, do chúng sống dựa vào lớp chất hữu cơ tạo ra bởi khu rừng hay đồng cỏ giờ đã chết. Nhưng như bất cứ con thú đói nào, đất màu sẽ ăn dần vào nguồn dự trữ của nó, cho đến khi không còn gì cả — không còn lớp chất hữu cơ, không còn hoạt động sinh học. Khi năng suất cây trồng của bạn — nguồn thực phẩm của bạn — bắt đầu suy giảm, bạn có hai lựa chọn. Chiếm lấy một khoảnh đất khác và bắt đầu lại từ đầu, hoặc dùng phân bón. Do các cuốn sách hùng hồn tuyên bố rằng các sản phẩm động vật về cơ bản là độc ác và không bền vững, bạn không thể dùng phân chuồng, bột xương hay thịt. Vậy nên bạn lấy nguồn cung cấp nitơ từ nhiên liệu hóa thạch. Tôi có cần phải nói thêm rằng bạn không thể tự làm ra cái đó, rằng việc khai thác nó là một cơn ác mộng về sinh thái, và rằng một ngày nào đó tất cả dầu mỏ và khí đốt sẽ cạn kiệt?

Nguồn phốt pho của bạn phải được làm từ đá. Có lý do cho hình ảnh phổ biến gắn liền lao động khổ sai trong tù với việc đập đá. Bạn sẽ khai thác, nghiền, vận chuyển nó như thế nào nếu không có nhiên liệu hóa thạch, nếu chỉ dùng sức người và không dùng nô lệ? Về nguồn kali, bạn phải thu thập tro gỗ, hay trồng một vài loại cây xen canh gối vụ và hi vọng có đủ. Trong khi đó, đất màu đang biến thành cát bụi, làm tắc nghẽn các dòng sông và thổi trên khắp lục địa. Vào năm 1934, toàn bộ vùng ven biển phía đông bị che phủ trong một lớp sương mù màu nâu khi lớp đất màu của Oklahoma bị cày xới lên để cho ra bông và lúa mì. Nó trôi chầm chậm như một bóng ma giận dữ, phủ kín các thành phố phía đông và cả những con tàu cách bờ đến hàng trăm dặm, như chứng tỏ sức mạnh của hệ thống kinh tế vắt kiệt thiên nhiên của nền văn minh này. Đó là đích cuối cùng mà nông nghiệp hướng tới: sự diệt vong. Cây cối, đồng cỏ, chim chóc và các con thú đều đã biến mất, và cùng với chúng là lớp đất màu. Tiếp tục làm vậy không phải là giải pháp.

Giải pháp của Wes Jackson là một nền nông nghiệp dựa trên các loài cỏ lâu năm. Lúc này đây, ông đang cố gắng trồng thử những loài lâu năm đó. Ông viết rằng "bản thân nông nghiệp là một vấn đề sinh thái lớn hơn cả ô nhiễm công nghiệp" và đấy là vấn đề ông dành cả đời để giải quyết. Ông đang cố gắng lai tạo những giống cây lâu năm tập trung năng lượng của chúng để tạo ra hạt. Nhớ rằng một trong những lợi thế của việc sống lâu là có nhiều thời gian, nhiều thời gian để phát triển rễ, cành và thân gỗ, nhiều thời gian để sinh sản một cách thong thả. Các loại cỏ lâu năm không cần sản sinh nhiều hạt to chứa đầy năng lượng bởi vì chúng không cần làm vậy. Ngược lại, cây ngắn ngày phải chạy đua với thời gian. Từ khoảnh khắc chúng nảy mầm, đồng hồ sinh học của chúng tính giờ. Chiến lược tồn tại của chúng là thật nhiều những hạt giống to, mập. Câu hỏi là liệu những loài cây lâu năm có thể được dụ dỗ để tạo ra những cái hạt to hơn không? "Tôi đã hỏi một số nhà di truyền học danh tiếng, những người đã nghĩ và nghiên cứu về câu hỏi đó. Họ không những có những nhận xét bi quan mà còn thiên về câu khẳng định 'không' khi được hỏi về khả năng kết hợp giữa cây lâu năm và năng suất cao," ông thuật lại. Mặc dù vậy, ông vẫn cố thử. Nhưng là một nhà khoa học chứ không phải một trong những người vẫn khẩu chiến về chủ đề này, trang trại mơ ước của ông vẫn có động vật nuôi (gia súc, trâu bò, lợn, gà) bởi vì đất màu cần phân động vật. Những con thú ấy ăn thứ chúng ta không thể ăn (cellulose) và biến nó thành thứ chúng ta có thể ăn (protein và mỡ).

Điểm mà tôi đi khác với Jackson là câu hỏi tại sao. Không phải là tại sao đất màu bị mất và tại sao không trồng cây ngắn hạn độc canh. Mà là tại sao phải nhọc công làm vậy? Mục đích của ông ấy là phát triển một nền nông nghiệp hoạt động như một đồng cỏ. Câu trả lời của tôi, nghe giống như một lời tụng niệm, là chúng ta đã có đồng cỏ, hay là chúng ta đã từng có. Con người đã sống trên các thảo nguyên và đồng cỏ trong hàng triệu năm mà không hủy hoại chúng, không cần khoa học kỹ thuật để khắc phục bất cứ điều gì. Chúng ta cùng chia sẻ đồng cỏ với các loài khác và giữ dân số của chúng ta ở mức mà đồng cỏ có thể duy trì được. Khi đó chúng ta không hủy hoại thế giới này, ngôi nhà của chúng ta. Chúng ta cần một nền nông nghiệp hoạt động như một đồng cỏ là vì dân số của chúng ta đã vượt quá ngưỡng mà thế giới này có thể duy trì một cách tự nhiên. Chúng ta buộc phải biến những đồng cỏ thực sự thành đồng cỏ giả bởi vì nông nghiệp — đặc biệt là cuộc cách mạng xanh dựa trên nhiên liệu hóa thạch — đã làm bùng nổ dân số loài người.

Bill Mollison cũng có một giải pháp khác liên quan đến việc phục hồi hệ thống đa canh lâu năm mà ông đặt tên là "permaculture" (canh tác vĩnh cửu). Ông giải thích, "Việc cày xới đất ngay cả trong điều kiện lý tưởng nhất cũng chỉ hủy hoại đất màu vừa bằng tốc độ tạo mới đất màu cũng trong điều kiện lý tưởng nhất." Cách canh tác ngũ cốc lý tưởng nhất — với khí hậu, đất đai và sử dụng gia súc theo cách tốt nhất — cũng chỉ có thể hy vọng vừa đủ bù lại những gì nó hủy hoại. Không phải phát triển thêm, như thiên nhiên vẫn làm: chỉ là vừa đủ bù lại. Vâng, hủy hoại ít hơn thì vẫn là tốt. Tôi nghĩ những con rắn đen chắc phải đang van nài: Làm ơn, xin hãy hủy hoại ít hơn. Nhưng tại sao phải hủy hoại?

Lierre Keith
The Vegetarian Myth
Dịch bởi Sott
Share:

Ảo vọng ăn chay - Con người và vật nuôi, cây trồng, ai bóc lột ai?

man with plow and mule toiling
Chúng ta hãy cùng quay lại với quả táo. "Cái cây cho tôi quả của nó và tôi trả lại hạt vào tự nhiên để chúng có thể mọc thành những cây khác." Lần mới đây ăn táo, tôi đã đếm. Có mười cái hạt. Tạm thời bỏ qua thực tế rằng các hạt ấy sẽ không cho ra những quả táo ăn được: ngay cả khi người ăn chay bằng quả có một khu vườn cực kỳ rộng lớn, chẳng bao lâu anh ta cũng sẽ không còn chỗ. Anh ta không có ý định giữ lời khi viết câu đó. Điều đó đơn giản là không thể. Nhưng tôi cứ quay lại câu ấy mãi, bởi vì có cái gì đó trong ấy có ý nghĩa lớn lao với người viết, và đó cũng là điều có ý nghĩa lớn lao với tôi: một mối quan hệ có sự qua lại và tôn trọng lẫn nhau. Tác giả câu ấy rõ ràng đang khát khao một loại thực phẩm - một cách sống - dựa trên sự qua lại chứ không phải sự bóc lột, và anh tin rằng cây cối cũng được tính là một đối tác, một thành viên tham gia. Khi đã đưa "chúng" vào cùng với "chúng ta" trong phân loại về nhận thức và ý thức, anh không thể cứ tự nhiên lấy nữa. Anh cần biết rằng anh đang trả lại, như một phần của vòng tròn trao đổi, thay vì sự khai thác một chiều mà anh đã xác định là đồng nghĩa với cái chết. Câu nói ấy là hiện thân của một trong những thôi thúc tốt lành trong huyền thoại ăn chay: cố gắng đưa con người xuống khỏi vị trí ở trên với tư cách là chúa tể muôn loài, điều chỉ dẫn đến sự hủy diệt, và đưa chúng ta trở lại vị trí thực sự của chúng ta trong vòng tròn của sự sống.

Nhưng nó cũng phản ảnh sự thiếu hiểu biết. Anh ta không biết cây táo ăn gì. Chúng ăn động vật, bao gồm cả chúng ta. Chúng cần chất thải của chúng ta — nitơ, chất khoáng, vi khuẩn — cùng máu thịt và xương của chúng ta. Có một mối quan hệ qua lại giữa động vật và thực vật: một bên săn mồi và một bên là con mồi, cho đến khi con mồi trở thành săn mồi. Chính cố gắng thoát khỏi vòng tròn ấy của chúng ta đã phá hủy nó.

Còn nhiều sự thiếu hiểu biết nữa. Anh ta không biết rằng những cái hạt đang sống. Hoặc anh không cho phép mình biết vậy. Do sát sinh là điều báng bổ trong hệ thống đạo đức này, anh không thể thừa nhận rằng trên thực tế anh đang ăn những thứ đang sống. Đấy là bất chấp thực tế rằng anh coi cây cối như những sinh linh đáng được nhận sự tôn trọng của anh.

Và còn sự thiếu hiểu biết cuối cùng trong sự ngộ nhận của anh về bản chất cây táo. Có một mối quan hệ qua lại trong trao đổi giữa con người và cây táo, nhưng nó không phải là việc con người trồng những cái hạt. Đấy là việc con người chiết cành, trồng, chăm sóc những cái cây và mở rộng lãnh thổ của chúng. Đấy là việc cây táo cám dỗ chúng ta, với đề nghị ngọt ngào của chúng, để chúng ta làm công cực nhọc cho chúng. Đấy là quá trình cùng tiến hóa, và nó được gọi là sự thuần hóa.

Thuần hóa không phải là một khái niệm được những người tuyên bố chống lại nó hiểu rõ. Tôi từng coi sự thuần hóa là việc con người chiếm quyền kiểm soát động vật và thực vật. Và nó thật là kinh khủng đối với tôi, vì chỉ còn một đoạn ngắn nữa để đến với những con gà mái bị tra tấn trong những cái lồng chật như nêm và những con khỉ bị nện vào đầu trong các thí nghiệm chấn thương sọ não. Dĩ nhiên, toàn bộ chế độ ăn của tôi là những thứ được thuần hóa, ngoại trừ một vài lá dương xỉ vào mỗi mùa xuân. Nhưng chúng là thực vật nên tôi đơn giản là không nghĩ về điều đó. Động vật mới là thứ tôi muốn cứu khỏi sự bóc lột của con người, và trong cách nhìn của những người ăn chay, bóc lột bắt đầu với thuần hóa.

Cho đến một thời điểm khi cái định nghĩa ấy bị rạn nứt trong tâm trí tôi. Đó là vào 6 giờ sáng một buổi sáng tháng giêng, với nhiệt độ lạnh dưới 0°C.
Tôi cần bê 2 lít nước ấm qua đám tuyết dày 1 mét trơn trượt như băng để những con gà của tôi có cái mà uống. Nước đã nhỏ vào khe cửa trong ngày ấm hôm trước và đóng băng lại khiến cánh cửa bị đóng cứng. Trong khi thực hiện nhiệm vụ mệt nhọc với đám tua-nơ-vít, dao và diêm để mở cánh cửa, từ lòng bàn tay rát bỏng và cái cổ lạnh giá do bị một nắm tuyết rơi vào của tôi nảy ra một ý nghĩ: Tôi đã nhầm hoàn toàn trong suốt những năm này. Tôi không bóc lột chúng. Chúng được hạnh phúc, an toàn, ấm áp và được cho ăn. Tôi là người phải chịu khổ cực. Những con gà thậm chí không chịu đi trên tuyết, chứ đừng nói đến chuyện mang đồ ăn đến cho tôi. Vệt nước lạnh chảy xuống sống lưng tôi giống như tia sáng lạnh lùng của sự thật. Những con gà đã khiến con người làm việc cho chúng. Đổi lại, chúng chăm lo cho chúng ta, nhưng không phải bằng cách mang nước cho chúng ta, mà bằng cách cung cấp thực phẩm — thịt và trứng — và một loạt hoạt động có ích cho nông trại khác. Đó là một quan hệ hợp tác, một quan hệ có ích cho cả hai bên cho đến khi hình thức nuôi gà kiểu nhà máy công nghiệp ra đời. Bộ gen gà rừng đánh cược vào con người và đó là một canh bạc thắng lớn. Chúng ta đã mang con gà đi khắp nơi trên quả địa cầu, mở rộng lãnh thổ của chúng vượt xa cả những giấc mơ táo bạo nhất của một con gà rừng mẹ sẵn sàng làm tất cả vì những cái trứng của nó.

Đấy là luận điểm chính trong cuốn sách tuyệt vời của Michael Pollan, Thực vật học của Sự Ham muốn: Cái nhìn Thế giới từ Con mắt của Cây (The
Botany of Desire: A Plant's-Eye View of the World).
Chúng ta tự động nghĩ rằng thuần hóa là thứ chúng ta làm đối với các loài khác. Nhưng nó cũng có lý như vậy khi nghĩ rằng nó là điều một số loài cây và động vật làm đối với chúng ta, một chiến lược tiến hóa thông minh phục vụ cho lợi ích của chúng. Những loài đã dành khoảng 10.000 năm trở lại đây để nghĩ ra cách cung cấp thực phẩm, chữa lành, cung cấp vải vóc, làm say sưa hay khiến chúng ta vui sướng là những câu chuyện thành công lớn nhất của thiên nhiên.
Ví dụ? Ông chỉ ra 50 triệu con chó nhà ở Hoa Kỳ so với khoảng mười ngàn con sói. Chó hoang đã tìm thấy một cuộc sống tốt hơn bên cạnh con người. Đầu tiên là có rất nhiều thịt để ăn. Và khi chúng càng giúp nhiều cho con người, khi chúng tìm kiếm, rượt đuổi và hạ thủ nhiều con mồi cùng chúng ta thì càng có nhiều thức ăn cho chúng.

Có hai triệu loài động vật đã được phân loại trên hành tinh này và vô số loài đang chờ được phân loại. Chỉ có bốn mươi loài đã gắn tương lai của chúng với chúng ta. Chúng ta đã thay đổi chúng — yêu cầu chúng trở nên to hơn, nhỏ hơn, nhanh hơn, hiền hòa hơn — và chúng đã thay đổi chúng ta. Một nửa nhân loại giờ đây sở hữu gen cho phép tiêu hóa lactose, kết quả sinh học của thí nghiệm loài bò làm đối với con người. Và toàn bộ cách sống của chúng ta đã thay đổi, từ săn bắn - hái lượm chuyển thành làm nông nghiệp và làm vườn. Tất cả là vì chúng ta thích những cái mà một số động vật và thực vật đem lại cho chúng ta.

Trong số 422.000 loài cây, chỉ một tỷ lệ rất nhỏ được thuần hóa. Nhưng một số trong đó đã chiếm lĩnh cả quả địa cầu theo nghĩa đen. Cây cối sản xuất ra hàng triệu loại hóa chất để thu hút, xua đuổi, làm tê liệt hay giết chết động vật. Đó là cách một số loài thực vật sinh sản. Và đó cũng là cách chúng tự vệ: hoang dã, đầy hóa chất tinh vi. Chúng không di chuyển được không có nghĩa là chúng đứng thụ động. Và thỉnh thoảng trong quá trình tiến hóa, một loài nào đó trong số chúng reo con xúc xắc di truyền và trúng đậm, tạo ra những chất khớp một cách hoàn hảo với các vùng đem lại cảm giác khoái lạc trong bộ não con người. Các loại cỏ một năm đã trúng đậm với những chất gây nghiện của chúng. Chúng ta ăn chúng và không thể dừng lại được. "Ngữ pháp của chúng ta," Michael Pollan viết, "có thể dạy chúng ta chia thế giới thành những vật chủ động (chủ ngữ) và những vật bị động (vị ngữ). Nhưng trong quan hệ cùng tiến hóa, mọi chủ ngữ cũng là một vị ngữ và mọi vị ngữ là một chủ ngữ. Đó là lý do tại sao sẽ là hợp lý nếu nghĩ về nông nghiệp như cách các loài cỏ làm với con người để thông qua đó thống trị những loài cây khác."

Chúng ta là lực lượng đánh thuê. Từ cách nhìn cây ngô, chúng ta chỉ là những con ngựa thồ.

* * * * * *

Chúng ta cần đưa chúng ta khỏi vị trí chủ ngữ. Chúng ta cần nhận ra rằng chúng ta không phải đặc biệt đến vậy. Chúng ta nghĩ rằng chúng ta làm cái việc chỉ có con người làm này — thay đổi cây cối và động vật để phù hợp với nhu cầu của chúng ta cho đến khi chúng phụ thuộc vào chúng ta. Nhưng tất cả các con thú săn mồi đều thay đổi con mồi của chúng, và tất cả các con mồi đều phụ thuộc vào thú săn mồi. Bạn có nghĩ rằng những con tắc kè hoa chỉ đổi màu cho vui, hay lý do những con nai có đốm và bản năng nằm yên hoàn toàn bất động là gì?

Hiện nay, loài hươu đang tràn ngập các khu rừng phía đông bắc, ăn hết cả các cây non. Trong 50 năm nữa, có lẽ chẳng còn rừng nữa, và điều đó nghĩa là sẽ chẳng còn loài hươu nữa. Đấy là vì, thông qua sự can thiệp của con người, không còn đủ thú săn mồi nữa, và để tồn tại, các con hươu cần thú săn mồi. Pollan giải thích, "Cho dù những người sống tách biệt khỏi thế giới tự nhiên nhìn nhận nó thế nào đi nữa, hành động săn mồi không phải là một vấn đề về đạo đức hay chính trị; nó là một vấn đề cộng sinh... Săn mồi gắn liền với cỗ máy của tự nhiên, và cỗ máy ấy sẽ tan rã nếu hành động săn mồi bị chấm dứt bằng một cách nào đó, nếu con người 'làm một cái gì đó chẳng hạn.'" Trong trường hợp vùng đông bắc Hoa Kỳ, con người đã làm một cái gì đó, và khi không có chó sói cùng sư tử núi, khi không có sự săn mồi, kết quả mỗi năm ngày càng tồi tệ hơn. Số lượng loài hươu đã bùng nổ vượt quá mọi ranh giới của sự bền vững. Ted Williams viết:
Trong một thí nghiệm kéo dài 10 năm, Cơ quan Kiểm lâm Hoa Kỳ đã phát hiện ra rằng với hơn 20 con hươu trên một dặm vuông, rừng sẽ mất đi chim gõ kiến, chim cha, chim đớp ruồi, chim cu cu mỏ vàng và chim họa mi châu Mỹ .... Với 38 con hươu trên một dặm vuông, rừng sẽ mất đi chim phoebe và thậm chí cả chim két. Những loài làm tổ dưới đất như chim lò, gà gô, chim dẽ, chim đớp muỗi và gà tây có thể làm tổ trong bụi dương xỉ, thứ mà loài hươu không thích, nhưng cả những con chim này cũng sẽ bị suy giảm nghiêm trọng do chúng cần những bụi dày.
Ông mô tả Crane Estate, một vùng bờ biển phía bắc Boston, hoàn toàn mất trắng các loài cây địa phương, những đồi cát trọc của nó bay theo gió, và hệ động vật bay cùng với nó. Bản thân những con hươu cũng đang chết đói do đã vượt quá khả năng duy trì của mảnh đất từ lâu. Chúng đang trong quá trình làm thoái hóa vĩnh viễn mảnh đất. Không có những con thú ăn thịt, đất chết. Trong trường hợp này, những con thú ăn thịt đó, chủ yếu là báo sư tử và sói, bị giết sạch bởi người châu Âu định cư từ ngày xưa. "Hành vi này làm người da đỏ kinh ngạc," Williams viết. "Sau khi tranh luận và đưa ra nhiều suy đoán, họ quyết định coi đó là một triệu chứng của bệnh điên."

Thú săn mồi - con mồi suy cho cùng là một quan hệ qua lại: mỗi bên đều cần bên kia, và thay đổi bên kia. Pollan viết, "Việc săn bắn của con người ... làm thay đổi loài bò thảo nguyên châu Mỹ, ... chúng thay đổi cả về thể chất lẫn hành vi sau sự có mặt của người da đỏ." Và các loài động vật nhai lại đã thay đổi con người cũng như chúng ta đã thay đổi chúng Protein và mỡ chất lượng cao, đặc biệt là từ các cơ quan nội tạng chứa đầy chất dinh dưỡng, cho phép hệ thống tiêu hóa của chúng ta thu nhỏ lại và bộ não của chúng ta lớn lên. Những con thú lớn thời tiền sử, những con bò rừng, linh dương và voi ma mút, thực sự đã cho phép chúng ta trở thành con người như ngày nay. Có lý do để chúng là chủ đề trong những bức vẽ đầu tiên của chúng ta.

Còn về cây cối, chúng đã sử dụng động vật như một chiến lược nhân giống trong 100 triệu năm nay, kể từ khi các cây hạt kín xuất hiện trên sân khấu tiến hóa. Khi đó một số loài cây sinh sản bằng cách tạo ra hoa. Những bông hoa ấy cần động vật để thụ phấn cho chúng. Một khi được thụ phấn, những bông hoa sẽ chuyển thành hạt, và đến lượt những cái hạt cần động vật mang chúng đi xa. Một số loài cây sử dụng sức gió để thụ phấn và mang hạt đi xa, những cái dù tí hon của cây kế sữa là ví dụ. Những loài khác học cách thu hút động vật bằng màu sắc, mùi và vị: màu đỏ rực rỡ cho chim ruồi, mật ngọt cho ong. Những loài cây ấy tiến hóa cùng với các động vật của chúng. Chúng phụ thuộc vào côn trùng, chim chóc và chuột bọ cũng như cây ngô phụ thuộc vào con người vậy. Ví dụ:
Nhiều loài cây keo, được gọi là cây keo kiến, có mối quan hệ rất phát triển với một số loài kiến nhất định. Trong trường hợp cây keo Acacia ornigera và loài kiến Pseudomyrmex ferruginea, mỗi bên phụ thuộc hoàn toàn vào mối quan hệ của chúng với bên kia.... Cái cây có những cái gai phồng to mà các con kiến có thể đục ra làm tổ. Ở cuống lá của nó sinh ra một thứ mật cung cấp cho những con kiến carbohydrate chúng cần; vùng màu cam sáng ở đầu các lá non... cung cấp cho những con kiến protein và chất béo.... Con kiến chúa của một tổ kiến keo đi tìm một cây keo kiến bỏ trống, khoét sâu vào một cái gai và đẻ trứng ở đó .... Chỉ trong vòng 9 tháng sau khi con kiến chúa đến, những con kiến thợ đã tuần tra trên khắp cái cây, đi lên đi xuống các cành và lá suốt ngày đêm. Chúng tấn công — cắn và đốt — bất cứ con côn trùng nào chúng thấy, và chúng giết chết bất cứ cây nào mọc trong bán kính 75 cm từ cái cây của chúng.... Những cây keo kiến non chưa có tổ kiến bị thiệt hại nặng nề từ các loài côn trùng khác.... Trên thực tế, cây keo kiến sống được là nhờ những con kiến của nó.
Thuần hóa không phải là sự thống trị của con người. Vâng, bây giờ chúng ta hiểu cơ chế di truyền và nhân giống, và chúng ta muốn tin rằng chúng ta là chủ. Bạn có thể khẳng định rằng con người là đứng đầu, làm chủ — nhưng lúa mì và ngô, từ 350 triệu hecta trên khắp địa cầu, sẽ nói khác. Và chúng có công sức nhọc nhằn và những bộ xương thoái hóa của chúng ta làm bằng chứng.

* * * * * *

Liệu sự sống trên Trái Đất này có phải là một sinh vật duy nhất không, và liệu tất cả chúng có phải có tri giác không là những câu hỏi tâm linh tối thượng. Tôi không cho rằng câu trả lời có thể có được thông qua lý luận, chỉ có thể được trải nghiệm. Và tôi đã có những trải nghiệm của tôi. Tôi biết tôi tin vào điều gì. Tôi không yêu cầu bạn đồng ý với tôi, chỉ yêu cầu bạn quan sát. Những con sóc chôn quả thông. Cây thông cho con sóc ăn. Bướm vua cần cây bông tai, và không phải chỉ để lấy đường. Cây bông tai sản xuất một loại hóa chất đặc biệt trong mật hoa của nó khiến bướm vua trở thành chất độc đối với những con vốn ăn nó. Ai làm việc cho ai? Mối quan hệ của con người đối với gà và lợn, cây lúa và lúa mạch, cũng không có gì khác.

Yêu cầu đầu tiên của quá trình thuần hóa là một loài cây sẵn sàng biến đổi bộ gen của nó để phù hợp với nhu cầu của con người. Con người thu hoạch, thông qua đó vô tình phát tán và bảo vệ loài cây đó. Những hoạt động như vậy phổ biến đối với người săn bắn - hái lượm và nó gây ra những thay đổi về gen đối với những loài cây dễ tính, dễ thay đổi, như là cho hạt to hơn và cuống ít bị gãy. Những loài cây ấy trở nên hấp dẫn với con người hơn, nhưng cũng phụ thuộc vào con người hơn. David Rindos gọi giai đoạn này là thuần hóa ngẫu nhiên. Giai đoạn tiếp theo xảy ra khi cái cây cần con người phát tán nó và con người thực hiện những hành động có chủ ý để phát triển cái cây. Rindos gọi đây là thuần hóa chuyên môn. Tài liệu khảo cổ học cho thấy những thay đổi tương ứng trong kích thước hạt, vỏ và cơ chế phát tán. Cảnh quan trên mặt đất cũng thay đổi do hoạt động con người, mặc dù những hoạt động đó vẫn nằm trong phạm vi săn bắn - hái lượm (thường là đốt và dọn quang rừng). Các loài cây dại đa dạng vẫn còn tồn tại do các cây thuần hóa chưa cung cấp đủ để nuôi sống con người và con người vẫn phải phụ thuộc vào các nguồn khác.
Ở giai đoạn cuối cùng, thuần hóa nông nghiệp, các loài cây thuần hóa vượt quá cây hoang dã và con người tiến hành thay đổi môi trường một cách toàn diện để phục vụ cây thuần hóa. Vào thời điểm này, sự đa dạng loài suy giảm nghiêm trọng và con người trở nên phụ thuộc vào các loài cây và động vật đã được thuần hóa hoàn toàn.

Để nông nghiệp toàn diện có thể xảy ra, ba điều kiện cần được đáp ứng. Thứ nhất, phải có một tập hợp những loài cây và động vật phù hợp, dễ thay đổi. Tập hợp này về cơ bản là yếu tố hạn chế. Đây là lý do tại sao con người ở Bắc Mỹ chỉ có thể làm nông nghiệp trong những khu vực nhỏ. Không có loài tiềm năng có thể thuần hóa được trong số các loài thú lớn thời tiền sử ở Bắc Mỹ. Khi không có động vật được thuần hóa, con người ít vận động phải dựa vào sông, cửa sông và biển để có được mỡ và protein động vật. Bên ngoài các đồng bằng sông và khu vực ven biển, nông nghiệp không thể thực hiện được. Ở Trung Mỹ và Nam Mỹ, lạc đà không bướu cùng chuột lang và gà tây được thuần chủng, và thế là nông nghiệp tiến triển theo chu trình hủy hoại thông thường của nó.

Thứ hai, môi trường ban đầu phải đủ giàu có về tài nguyên để dân số con người bắt đầu phát triển. Đây là điều quan trọng vì nó dẫn đến yếu tố thứ ba: sự xáo động con người gây ra đối với môi trường. Khi con người tập trung trong các lán trại khi du cư theo mùa, họ sẽ đốt vùng đất xung quanh để dựng trại, rồi dẫm đạp một vùng rộng hơn xung quanh đó, đốt thêm nữa để săn bắt thú, và thải ra một đống chất thải. Các hạt được thuần hóa, đặc biệt là những giống cỏ một năm, được thải xung quanh một cách vô tình, gieo một cách có mục đích, hoặc cả hai, và chúng rất phù hợp với môi trường bị xáo động ấy. Những người làm vườn cũng trồng cây cho quả và những cây có ích khác trước khi rời khỏi một khu trại. Ví dụ, trong các khu rừng nhiệt đới ẩm Nam Mỹ, hơn 300 loài cây đã được thuần hóa theo chu trình này trong nhiều thế kỷ. Rừng nhiệt đới ẩm tồn tại ngày nay là kết quả chung của tương tác giữa người và cây.

Chìa khóa của một nền nông nghiệp toàn diện là các loài cỏ mọc một năm. Nếu bạn muốn hiểu quá trình hủy diệt kéo dài 10.000 năm gây bởi con người, bạn phải hiểu bản chất của những cây mọc một năm. Tuyệt đại đa số thực vật trên hành tinh chúng ta là cây lâu năm. Một khi bám chắc rễ, chúng sẽ sống hàng năm trời, đôi khi hàng thế kỷ, tích tụ ánh nắng mặt trời thành cellulose. Do chúng có rất nhiều thời gian để sinh sản, chúng sử dụng nhiều chiến lược sinh sản: thân leo, củ, thân đốt, hạt. Chức năng của chúng trong hệ sinh thái là cực kỳ quan trọng: rễ chúng giữ cho đất khỏi bị mất đi. Nếu không có đất màu thì sẽ không có sự sống, hay ít nhất là không có sự sống trên mặt đất.

Bây giờ đối lập với những thứ đó là cây một năm. Chúng chỉ sống trong một hai mùa ngắn ngủi, và trong thời gian đó, chúng phải hoàn thành mục đích sống của chúng: sinh sản. Vậy nên chúng chỉ tập trung vào một chiến lược: những cái hạt to, béo mập. Những cái hạt đó rất kiên nhẫn, bởi vì chúng phải như vậy. Không có ích gì trong việc nảy mầm khi đối thủ cạnh tranh là những cây lâu năm đã bám rễ chắc. Những cái rễ con tí hon của chúng không có cơ hội nào chống lại được mạng lưới chặt chẽ của rễ cây lâu năm. Chúng đợi cho đến khi điều gì đó xảy ra, hủy diệt những cây lâu năm và để lộ đất trống — lửa, lũ lụt, động dất, đàn bò di cư, con người. Khi những cây lâu năm tạm thời bị dẹp sang một bên, các cây một năm chỉ còn lại mình chúng với nhau. Những cái hạt nảy mầm, rễ đi xuống, mầm cây nhú lên, và những cái cây bắt đầu bắt tay vào làm việc để trở nên hấp dẫn. Chúng không có nhiều thời gian để gửi ra những bức thư tình mang đủ hình dạng, màu sắc, vị ngọt và hương thơm trước khi các cây lâu năm bắt đầu tiến vào và, trong vùng khí hậu ôn đới, mùa đông đến. Vậy là những cây một năm nhanh chóng tìm cách được thụ phấn, những cái đài hạt phồng lên và vỡ ra, và một thế hệ hạt mới lại nằm trong lớp đất đợi thảm họa giáng xuống lần tiếp theo. Chúng là bằng chứng sống rằng thiên nhiên yêu thích những kẻ cơ hội.

Từ quan điểm của đất, không gì có thể tốt hơn thế. Đất trống là một tình trạng khẩn cấp và cây một năm là những người lính cứu hộ. Chúng giữ và bảo vệ đất bằng cơ thể rễ và lá của chúng. Cây một năm giống như kiểu lớp băng phủ ngoài vết thương, trong khi cây lâu năm là da thịt cuối cùng mọc trở lại.

Điểm khởi đầu của nông nghiệp là các loài cỏ một năm — tổ tiên hoang dã của cây ngô, lúa, lúa mì, lúa mạch (chỉ có cây khoai tây của vùng Andes là cây củ ngoại lệ) — bởi vì chúng sản sinh ra những cái hạt đủ lớn để bõ công thu hoạch. Chúng sống ở các vùng đồng bằng sông dễ bị ngập lụt nơi chúng có điều kiện thuận lợi từ những xáo động môi trường thường xuyên. Thế rồi con người đến, đốt lửa, ăn uống, thải ra và đó chính là điều các cây cỏ một năm cần. Chúng đi theo các lán trại của con người. Chúng thích mọc trên những vùng đất bị xáo động mà con người tạo ra.

Nông nghiệp bắt đầu từ sáu trung tâm riêng biệt với những loài cây khác nhau: ngô từ vùng Trung Mỹ; lúa gạo từ vùng sông Hoàng Hà và Dương Tử ở Trung Quốc và sống Hằng ở Ấn Độ; một giống lúa gạo khác ở Tây Phi; lúa mì từ vùng Trung Đông; những loài cỏ mọc vùng nước lũ (bầu, hoa hướng dương và cây chenopod họ rau muống) từ vùng nam Hoa Kỳ; và khoai tây từ vùng núi Andes. Những vùng đất trên sinh ra nông nghiệp và rồi, không lâu sau, nền văn minh đô thị. Điều này xảy ra không chỉ vì mỗi hành động của con người, mà còn vì các cây một năm bị thu hút bởi hành vi của con người.

Đó là cách nông nghiệp hình thành. Nhưng nó không giải thích tại sao. Tại sao con người từ bỏ cuộc sống nhàn rỗi với sức khỏe gần như hoàn hảo để đổi lấy sự lao động cực nhọc và dinh dưỡng tồi?

Sự chuyển đổi sang nông nghiệp "từ lâu đã được ca ngợi ... như một tiến bộ lớn trong nền văn minh nhân loại, nhưng ... sức khỏe suy giảm trong quá trình chuyển đổi." Sự bắt đầu của nông nghiệp để lại những dấu vết rõ ràng trong xương và chất thải còn lại đến ngày nay, bằng chứng của tội ác chống lại nòi giống con người: "suy dinh dưỡng, viêm tủy xương và sưng cốt mô (nhiễm trùng xương), ký sinh trùng đường ruột, bệnh ghẻ hờm, giang mai, bệnh phong, bệnh lao, chứng thiếu máu (do chế độ ăn kém hoặc giun móc), bệnh còi xương ở trẻ em, loãng xương ở người lớn." Các nhà nhân chủng học y tế có thể nhìn vào một mảnh xương và nói ngay được nó là từ người sống trong xã hội săn bắn hái lượm hay xã hội nông nghiệp. Những người thợ săn có sức khỏe tuyệt vời. Những người nông dân thì tơi tả.

Và rồi đến lao động cực nhọc không bao giờ chấm dứt. Một người săn bắn hái lượm trung bình làm việc 17 giờ một tuần, và do đó có rất nhiều thời gian cho các hoạt động sáng tạo, suy ngẫm về tâm linh, hay chỉ đơn giản nói chuyện phiếm hay ngả lưng làm một giấc. Những người nông dân làm việc từ sáng sớm đến tối mịt và rồi còn làm thêm nữa. Ngay cả tại nước Mỹ hiện đại, với tất cả những công nghệ kỳ diệu của chúng ta, một người Mỹ trung bình làm việc hơn 40 giờ một tuần. Đấy là chưa kể các công việc không tên (thường giao cho phụ nữ) như nấu ăn, dọn dẹp và nuôi dạy con cái. Thực sự là làm như trâu. Tại sao con người lại làm vậy?

Nhiều lý thuyết đã được đưa ra, nhưng chưa có cái nào vượt qua được hết các thử thách của dữ liệu thực tế. Lý thuyết tôi học ở trường là áp lực gia tăng dân số buộc con người phải tìm cách làm cho đất đai cho nhiều thực phẩm hơn. Nghe cũng có vẻ có lý. Giá mà nó đúng như vậy. Nếu áp lực gia tăng dân số là nguyên nhân thì các nhà khảo cổ học phải tìm thấy những bộ xương giòn, còi cọc và thoái hóa của người cổ đại bị suy dinh dưỡng trước khi nông nghiệp ra đời. Nhưng họ không tìm thấy. Thay vào đó, họ tìm thấy những bộ xương to, dài, khỏe mạnh, không có chút dấu hiệu bệnh tật nào của người săn bắt hái lượm cổ đại. Chỉ sau khi có nông nghiệp thì dân số con người mới bùng nổ quá khả năng nuôi dưỡng của đất đai. "Áp lực dân số có vẻ không có vai trò trực tiếp nào trong giai đoạn đầu của quá trình thuần hóa," Douglas T. Price và Anne Birgitte Gebauer kết luận.

Các nhà khảo cổ học cần nói chuyện với các nhà dược học. Cừu hoang sẽ cố gặm đến khi mòn cụt hết răng để ăn giống địa y gây nghiện mọc trên đá. Gia súc sẽ quay lại ăn cây đậu ván dại cho đến chết. Chim ăn hạt cần sa đến cứng đờ ra, và báo đốm ăn vỏ cây leo yaje để được trải nghiệm ảo giác. Voi làm rượu vang từ nhựa cây cọ. Chim ăn các quả dâu lên men đến mức chúng say bí tỉ, mất phương hướng và rơi xuống chết trong khi bay. Vịt sẽ tìm đến các loại cây có chất ma túy. Khỉ và chó mê mẩn với khói thuốc phiện. Vượn sẽ vượt qua nỗi sợ lửa của chúng để hút thuốc lá, và thuốc lá gây nghiện cho một số loài động vật, bao gồm vẹt, khỉ đầu chó và chuột đồng. Tuần lộc sẽ bỏ qua thức ăn để đi tìm nấm gây ảo giác nếu chúng ngửi thấy mùi từ các pháp sư Lapp. Bây giờ lưu ý rằng cây anh túc là một trong những giống cây được thuần hóa đầu tiên - và không ai thu hoạch những cái hạt tí hon ấy để ăn cho bữa ăn cả.

Có những dược chất trong các loài cây một năm được thuần hóa gọi là exorphin. Chúng là những chất gây nghiện, ảnh hưởng lên não bộ con người giống như thuốc phiện. Vâng, chúng gây nghiện. Sữa, một thực phẩm nông nghiệp khác, cũng chứa exorphin, mặc dù với lượng ít hơn nhiều. G. Wadley và A. Martin, hai nhà nghiên cứu phát triển lý thuyết này, tuyên bố rằng,
việc tiêu thụ các loại ngũ cốc và sữa, ở mức độ như trong chế độ ăn bình thường thời nay, kích hoạt các vùng mang lại cảm giác khoái lạc trong bộ não. Những loại thực phẩm phổ biến trong chế độ ăn trước khi nông nghiệp ra đời ... không có dược tính này. Ảnh hưởng của các chất exorphin này cũng tương tự như ảnh hưởng gây ra bởi các chất gây nghiện ... ma túy khác, bao gồm cảm giác khoái lạc, có động lực, giảm lo âu, hạnh phúc, và có lẽ thậm chí cả gây nghiện. Mặc dù ảnh hưởng của một bữa ăn bình thường về lượng là ít hơn một liều ma túy, hầu hết con người hiện đại trải nghiệm nó nhiều lần mỗi ngày, ngày này qua ngày khác trong suốt cuộc đời họ.
Theo lời hai tiến sĩ Michael và Mary Dan Eades, "Không có ai ăn bít tết hay trứng hay thịt lợn đến mức không dừng lại được; họ chỉ làm vậy với bánh quy, kẹo và các loại thực phẩm rác rưởi đầy tinh bột khác ... Ngũ cốc và các sản phẩm từ ngũ cốc có sức hấp dẫn vượt quá vị giác mà chúng kích hoạt."

Chúng ta làm vậy vì chúng ta bị nghiện, bởi vì những thứ ngũ cốc một năm ấy mang lại cho chúng ta chất làm thỏa mãn cơn nghiện. Thực vật đã thực hành với hóa chất 100 triệu năm nay, thử nghiệm mọi cách để đẩy lui những sinh vật làm hại chúng và thu hút những sinh vật có lợi. Chúng tạo ra những chất như caffeine làm giảm vị giác, những chất gây ảo giác có thể tạo ra sự rối loạn, mất phương hướng, những chất hormone phá hoại hệ thống sinh sản và cả những chất độc thực sự để giết đối thủ, tất cả đều chuẩn xác đến đáng kinh ngạc. Chúng cũng thử nghiệm với những hóa chất để thu hút, tạo ra cảm giác hạnh phúc, cực khoái, trải nghiệm tâm linh, và kích thích các vùng khoái lạc trong bộ não. Quá nhiều sẽ khiến động vật có lợi trở thành một kẻ nghiện ngập vô dụng. Nhưng chỉ vừa đủ thì kẻ nghiện có thể làm rất nhiều thứ cho cái cây đó và sẽ làm mọi điều để có thể được thêm nữa.

Như là xâm chiếm cả thế giới.

Lierre Keith
The Vegetarian Myth
Dịch bởi Sott
Share:

Translate